Ẩn dụ không chỉ là đồ trang trí cho câu văn, mà còn định hình cách mình nghĩ và hành động về một việc. Khi mình nói tấn công luận điểm, bảo vệ quan điểm, thắng một cuộc tranh luận, mình đang nghĩ về tranh luận như chiến tranh, và vì thế mình hành xử như đang đánh trận. Đổi ẩn dụ, cách mình tranh luận cũng đổi theo.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Hồi đi học, ẩn dụ là một biện pháp tu từ để học thuộc, đi kèm so sánh, hoán dụ, nhân hoá. Tập này mình nhìn ẩn dụ ở một tầng sâu hơn: nó là cái khuôn mà suy nghĩ của mình đổ vào, thường mà mình không hề hay biết.
Ẩn dụ chiến tranh nằm sẵn trong cách nói
Thử nghe lại cách chúng ta nói về tranh luận: anh ấy tấn công vào điểm yếu nhất của mình, lập luận đó không đứng vững được, chị ấy bắn hạ từng ý một, mình phải rút lại quan điểm. Toàn là chữ của chiến trận.
Năm một nghìn chín trăm tám mươi, nhà ngôn ngữ học George Lakoff và nhà triết học Mark Johnson xuất bản cuốn Chúng ta sống bằng ẩn dụ. Ví dụ mở đầu nổi tiếng của họ chính là tranh luận là chiến tranh. Họ chỉ ra rằng đây không chỉ là cách nói, mà là cách chúng ta thật sự trải nghiệm tranh luận: có phe, có thắng thua, có chiến thuật.
Họ gọi đây là ẩn dụ ý niệm: hiểu một lĩnh vực trừu tượng thông qua một lĩnh vực cụ thể hơn. Thời gian là tiền bạc, nên mình tiêu thời gian, tiết kiệm thời gian, lãng phí thời gian. Tình yêu là một chuyến đi, nên mình nói hai đứa đang ở ngã ba đường.
Những ẩn dụ đó không sai. Nhưng chúng làm nổi bật một số mặt của sự việc và che đi những mặt khác.
Ẩn dụ làm nổi bật gì và che đi gì?
Ẩn dụ chiến tranh làm nổi bật sự đối đầu và quyết tâm. Nó che đi khả năng hai bên cùng tìm ra điều đúng. Trong chiến tranh, không ai thắng khi đổi phe. Vì vậy, người nghĩ tranh luận là chiến tranh coi việc đổi ý là đầu hàng.
Ở phần trước của chương trình, mình đã nói nhận sai làm lời mình đáng tin hơn. Nhưng trong khuôn chiến tranh, câu đó nghe vô lý. Ẩn dụ đã định sẵn câu trả lời trước khi lý lẽ kịp lên tiếng.
Ẩn dụ thời gian là tiền bạc cũng vậy. Nó giúp mình quý thời gian, nhưng có thể làm mình thấy mọi giờ không tạo ra giá trị đo được là lãng phí, kể cả giờ ngồi chơi với con.
Câu hỏi đáng hỏi với bất kỳ ẩn dụ nào là: nó đang giúp mình thấy điều gì, và nó đang giấu điều gì?
Thử đổi ẩn dụ cho tranh luận
Lakoff và Johnson gợi ý một thí nghiệm tưởng tượng: nếu có một nền văn hoá coi tranh luận là một điệu múa, thì người ta sẽ tranh luận thế nào? Mục tiêu là múa đẹp, hai người cùng nhịp, không có ai thắng.
Mình thử vài ẩn dụ khác gần với người Việt hơn. Tranh luận là cùng nấu một nồi canh: mỗi người góp một thứ, nếm thử, chỉnh, cho tới khi vừa miệng. Tranh luận là cùng dò đường trong rừng: mỗi người nhìn một hướng, báo cho nhau, cùng chọn lối.
Với ẩn dụ dò đường, đổi ý không còn là đầu hàng, mà là đi theo hướng có nhiều dấu hiệu hơn. Câu chỗ này mình nhìn nhầm trở thành câu bình thường.
Bạn có thể thử ngay: lần tới trước một cuộc bàn bạc, tự nói trong đầu mình đang cùng người này dò đường, thay vì mình phải thắng người này. Để ý xem cách bạn nghe có khác đi không.
Ẩn dụ trong lời thuyết phục của người khác
Những người làm truyền thông hiểu rất rõ sức mạnh của ẩn dụ. Một khoản chi tiêu có thể được gọi là gánh nặng hay khoản đầu tư. Cùng một con số, nhưng gánh nặng khiến người ta muốn cắt, đầu tư khiến người ta muốn giữ.
Một căn bệnh có thể được nói như cuộc chiến: chiến đấu với bệnh, chiến thắng bệnh tật. Ẩn dụ này cho người bệnh sức mạnh, nhưng cũng có thể làm họ cảm thấy có lỗi nếu bệnh không khỏi, như thể họ đã không chiến đấu đủ. Nhiều người làm nghề chăm sóc người bệnh đã lưu ý điều này.
Khi nghe một lời thuyết phục, hãy để ý ẩn dụ chính của nó. Gọi tên nó ra, rồi thử đổi sang một ẩn dụ khác và xem câu chuyện còn thuyết phục như cũ không.
Đây là cách đọc tỉnh táo mà không cần cãi: bạn không phản bác lý lẽ, bạn chỉ nhìn thấy cái khung mà lý lẽ được đặt vào, giống như hiệu ứng đóng khung mình đã bàn.
Dùng ẩn dụ có trách nhiệm
Khi bạn thuyết phục người khác, ẩn dụ là công cụ rất mạnh. Một ẩn dụ đúng giúp người nghe hiểu ngay một ý phức tạp. Giải thích lãi kép như quả cầu tuyết lăn xuống dốc, ai cũng hình dung được.
Nhưng mọi ẩn dụ đều có chỗ không khớp. Quả cầu tuyết lăn mãi sẽ tan khi xuống tới chỗ nắng, còn lãi kép thì không tự dừng. Người nói có trách nhiệm biết chỗ ẩn dụ của mình gãy, và nói rõ khi cần.
Với trẻ em, ẩn dụ còn quan trọng hơn. Nói học là cuộc đua, trẻ sẽ nhìn bạn bè như đối thủ. Nói học là khám phá, trẻ sẽ nhìn bạn bè như người đồng hành. Chọn ẩn dụ cho con là chọn cả cách con nhìn thế giới.
Câu hỏi để bạn thử: ẩn dụ nào bạn hay dùng nhất khi nói về công việc của mình, và nó đang giấu đi điều gì?
Câu hỏi thường gặp
Ẩn dụ ý niệm là gì?
Đó là cách hiểu một lĩnh vực trừu tượng thông qua một lĩnh vực cụ thể hơn, như hiểu thời gian qua tiền bạc hay tranh luận qua chiến tranh. Khái niệm này được Lakoff và Johnson phát triển.
Cuốn Chúng ta sống bằng ẩn dụ nói về gì?
Đó là cuốn sách năm một nghìn chín trăm tám mươi của George Lakoff và Mark Johnson, cho rằng ẩn dụ không chỉ là biện pháp tu từ mà là nền tảng của cách con người suy nghĩ và hành động.
Ẩn dụ trong tu từ học ở trường khác ẩn dụ ý niệm thế nào?
Ở trường, ẩn dụ thường được học như một biện pháp tu từ trong câu văn. Ẩn dụ ý niệm rộng hơn, chỉ những khuôn suy nghĩ nằm sẵn trong ngôn ngữ hằng ngày mà mình ít nhận ra.
Làm sao nhận ra ẩn dụ đang chi phối suy nghĩ của mình?
Để ý những nhóm từ lặp lại khi nói về một việc, như tấn công, bảo vệ, thắng thua khi nói về tranh luận. Rồi thử thay bằng một ẩn dụ khác và xem cảm nhận có đổi không.
Có nên tránh dùng ẩn dụ khi thuyết phục không?
Không cần tránh, vì ẩn dụ giúp người nghe hiểu nhanh. Chỉ cần chọn ẩn dụ phù hợp, biết chỗ nó không khớp, và không dùng nó để che sự thật.
