Phân tích là chỉ ra tác phẩm được làm ra như thế nào, bằng những chi tiết, hình ảnh, biện pháp nghệ thuật nào, và vì sao chúng tạo ra hiệu quả đó. Cảm nhận là trình bày tác phẩm tác động tới chính mình ra sao. Một bài văn hay cần cả hai: cảm xúc thật, có chỗ dựa vững trong chi tiết của văn bản.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Hai chữ phân tích và cảm nhận xuất hiện trong đề văn rất thường xuyên, và nhiều bạn coi chúng như nhau. Thật ra chúng là hai thao tác khác nhau, và hiểu rõ sự khác biệt giúp bài văn của bạn vừa sâu vừa có hồn.
Phân tích: đi vào bên trong cách tác phẩm vận hành
Phân tích giống như mở nắp một chiếc đồng hồ để xem các bánh răng chạy thế nào. Với một bài thơ, bạn hỏi: từ ngữ nào được chọn, vì sao lại là từ này mà không phải từ khác, nhịp thơ ra sao, hình ảnh được sắp xếp theo trật tự nào, biện pháp tu từ nào được dùng và tác dụng của nó là gì.
Thử với câu mở đầu bài Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử: sao anh không về chơi thôn Vĩ. Phân tích sẽ chỉ ra đó là một câu hỏi, có thể hiểu là lời trách nhẹ, lời mời, hay lời tự hỏi của chính nhà thơ. Câu hỏi tu từ mở ra ngay một giọng điệu vừa thân mật vừa xa cách.
Phân tích cần sự chính xác. Bạn phải chỉ ra được chi tiết cụ thể trong văn bản, không nói chung chung. Câu bài thơ rất hay, giàu cảm xúc không phải phân tích, vì nó không chỉ ra hay ở đâu, cảm xúc từ đâu ra.
Phân tích tốt làm người đọc thấy những gì họ đã lướt qua. Đó là giá trị lớn nhất của nó.
Cảm nhận: tác phẩm chạm tới mình thế nào
Cảm nhận là phần của người đọc. Bạn đọc bài thơ, và nó gợi lên trong bạn điều gì: một nỗi buồn, một ký ức, một sự đồng cảm, một câu hỏi. Cảm nhận là trình bày trải nghiệm đó một cách chân thật.
Như mình đã bàn ở tập về vai trò người đọc, mỗi người mang theo một tầm đón đợi riêng. Một bạn từng xa quê sẽ cảm câu thơ về thôn Vĩ khác một bạn chưa từng rời nhà. Cảm nhận riêng đó là có giá trị.
Nhưng cảm nhận không có nghĩa là viết gì cũng được. Một cảm nhận thuyết phục phải bắt nguồn từ văn bản. Mình thấy buồn ở câu này, vì hình ảnh kia gợi lên sự xa cách. Không có chi tiết làm chỗ dựa, cảm nhận chỉ là cảm xúc mơ hồ, người khác không thể chia sẻ.
Cảm nhận chân thật cũng không có nghĩa là phải xúc động mạnh. Nói thật rằng mình chưa thấy hay ở chỗ nào, rồi cố tìm hiểu vì sao người khác thấy hay, cũng là một cảm nhận trung thực.
Vì sao hai thao tác cần nhau?
Bài văn chỉ có phân tích mà thiếu cảm nhận giống như một bản báo cáo kỹ thuật: đúng, đủ, mà lạnh. Người chấm đọc xong biết bạn hiểu bài, nhưng không thấy bạn ở đâu trong đó.
Bài văn chỉ có cảm nhận mà thiếu phân tích thì giống như nhật ký: chân thành, nhưng mơ hồ. Người chấm không biết cảm xúc của bạn có đúng với tác phẩm không, hay chỉ là cảm xúc bạn mang sẵn.
Khi kết hợp, phân tích làm chỗ dựa cho cảm nhận, và cảm nhận cho phân tích một lý do để tồn tại. Mình phân tích từ ngữ này vì nó làm mình rung động, và mình rung động vì từ ngữ này được chọn và đặt khéo đến vậy.
Đó cũng là cách những nhà phê bình giỏi viết: họ không tách lạnh lùng và nồng nhiệt thành hai phần, mà đan chúng vào nhau trong từng đoạn.
Viết một đoạn vừa phân tích vừa cảm nhận
Một cách đi cho mỗi đoạn: bắt đầu bằng chi tiết cụ thể trong văn bản, trích ngắn. Rồi phân tích: chi tiết đó được tạo ra bằng cách nào, có gì đặc biệt. Tiếp theo, cảm nhận: nó tác động tới mình ra sao. Cuối cùng, nối về ý chung của bài.
Thứ tự này không bắt buộc. Có khi bạn bắt đầu từ cảm xúc rồi đi tìm chi tiết lý giải nó. Điều quan trọng là trong mỗi đoạn, cả hai cùng có mặt và nói chuyện với nhau.
Khi đề ghi rõ phân tích, hãy để phần phân tích nặng hơn, cảm nhận đi kèm. Khi đề ghi cảm nhận, hãy để trải nghiệm đọc của bạn dẫn dắt, nhưng mỗi cảm xúc vẫn phải có chi tiết làm chỗ dựa.
Một lỗi cần tránh trong cả hai: chép lại nhận xét từ sách tham khảo và gọi đó là cảm nhận của mình. Người chấm đọc rất nhiều bài, và họ nhận ra ngay câu chữ không phải của học sinh.
Luyện cả hai thao tác hằng ngày
Luyện phân tích: chọn một câu thơ, một câu văn bạn thích, và thử trả lời vì sao nó hay mà không dùng chữ hay, sâu sắc, giàu cảm xúc. Bạn buộc phải chỉ ra cái cụ thể.
Luyện cảm nhận: sau khi đọc một tác phẩm, viết vài dòng ngay về điều đọng lại trong bạn, trước khi đọc bất kỳ bài phân tích nào của người khác. Giữ lấy cảm nhận đầu tiên của mình, rồi so với người khác sau.
Hai bài tập này mất vài phút mỗi ngày, nhưng sau vài tháng, bạn sẽ thấy bài văn của mình khác hẳn: có chỗ dựa và có tiếng nói riêng.
Câu hỏi để bạn thử: câu thơ nào bạn nhớ nhất, và bạn có giải thích được vì sao nó hay mà không dùng một tính từ khen nào không?
Câu hỏi thường gặp
Phân tích văn học là gì?
Phân tích văn học là chỉ ra tác phẩm được tạo nên bằng những chi tiết, hình ảnh, ngôn từ và biện pháp nghệ thuật nào, và giải thích vì sao chúng tạo ra hiệu quả như vậy.
Cảm nhận văn học là gì?
Cảm nhận văn học là trình bày tác phẩm tác động tới người đọc ra sao, những cảm xúc và suy nghĩ nó gợi lên, với chỗ dựa là các chi tiết trong văn bản.
Đề yêu cầu cảm nhận thì có cần phân tích không?
Có. Cảm nhận cần chỗ dựa trong văn bản, nên vẫn phải chỉ ra chi tiết và phân tích ở mức cần thiết. Chỉ có cảm xúc mà không có chi tiết thì bài văn mơ hồ.
Làm sao để bài cảm nhận có tiếng nói riêng?
Ghi lại cảm nhận đầu tiên của mình trước khi đọc tài liệu tham khảo, và tìm những chi tiết riêng đã chạm tới mình thay vì lặp lại nhận xét quen thuộc.
Có nên chép nhận xét từ sách tham khảo không?
Không nên chép nguyên văn. Có thể tham khảo để hiểu thêm, nhưng nên diễn đạt lại bằng hiểu biết và cảm nhận của chính mình.
