Một dàn ý nghị luận xã hội không lan man bắt đầu bằng một câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi của đề, rồi chia câu trả lời đó thành vài luận điểm, mỗi luận điểm có một lý lẽ và một dẫn chứng, có một phần nhìn từ phía ngược lại, và kết bằng điều người viết thật sự rút ra cho mình. Lan man thường xảy ra khi người viết chưa chốt được câu trả lời mà đã bắt đầu viết.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Loạt bài cuối của chương trình dành cho các bạn học sinh, và cả phụ huynh muốn đồng hành cùng con. Mình sẽ mang những công cụ lập luận từ các tập trước vào đúng chỗ các bạn cần nhất: bài văn nghị luận ở trường. Tập này bắt đầu từ cái khung: dàn ý.
Vì sao bài nghị luận hay bị lan man?
Thử nhìn một bài văn lan man điển hình về đề tài lòng biết ơn. Mở bài nói về truyền thống dân tộc, thân bài kể ba câu chuyện cảm động, rồi chuyển sang bàn về lòng hiếu thảo, rồi về tình bạn, kết bài kêu gọi mọi người sống tốt. Mỗi đoạn đều đúng, nhưng cả bài không trả lời một câu hỏi nào cụ thể.
Nguyên nhân gốc là người viết chưa biết mình muốn nói gì trước khi viết. Họ có một chủ đề, nhưng chưa có một luận đề, tức một câu khẳng định cụ thể mà cả bài sẽ chứng minh.
Chủ đề là lòng biết ơn. Luận đề là: lòng biết ơn không chỉ là cảm xúc mà phải thành hành động cụ thể, nếu không nó chỉ là lời nói suông. Có luận đề rồi, bạn biết đoạn nào cần, đoạn nào thừa.
Như mình đã bàn ở tập đầu tiên về lập luận, một lập luận cần có kết luận rõ ràng. Bài nghị luận chính là một lập luận dài, và luận đề chính là kết luận đó.
Bước một: chốt câu trả lời trong một câu
Trước khi viết bất cứ gì, hãy viết ra đúng một câu trả lời cho đề bài. Nếu đề hỏi về ý nghĩa của việc đọc sách, câu trả lời có thể là: đọc sách giúp người trẻ sống nhiều cuộc đời khác ngoài cuộc đời của mình, và vì thế hiểu người khác hơn.
Câu này phải cụ thể đủ để có người không đồng ý được. Câu đọc sách rất quan trọng quá chung chung, không ai phản đối, nên cũng không có gì để chứng minh. Câu càng cụ thể, bài càng có hướng.
Một mẹo kiểm: nếu bạn không thể nghĩ ra một người có lý do để không đồng ý với câu của mình, có lẽ câu đó còn quá chung chung.
Câu trả lời này sẽ xuất hiện ở cuối phần mở bài, và mọi đoạn thân bài đều phải phục vụ nó.
Bước hai: chia thành vài luận điểm
Từ câu trả lời, hãy hỏi: vì sao mình tin điều này? Mỗi lý do lớn là một luận điểm. Với câu về đọc sách, có thể có ba luận điểm: sách cho ta trải nghiệm những hoàn cảnh mình chưa từng sống; qua đó ta học cách đặt mình vào vị trí người khác; và sự thấu hiểu đó làm ta cư xử tử tế hơn ngoài đời.
Để ý ba luận điểm này nối tiếp nhau, cái sau dựa trên cái trước. Đó là kiểu đỡ nối tiếp mình đã bàn. Bạn cũng có thể chọn các luận điểm song song, mỗi cái tự đứng một mình. Quan trọng là bạn biết mình đang dùng kiểu nào.
Thường hai tới ba luận điểm là đủ cho một bài văn ở trường. Nhiều hơn thì mỗi luận điểm sẽ mỏng. Chất lượng của một luận điểm được triển khai kỹ quan trọng hơn số lượng.
Mỗi luận điểm nên được viết thành một câu chủ đề ở đầu đoạn. Người chấm đọc câu đầu mỗi đoạn là phải thấy được khung của cả bài.
Bước ba: mỗi luận điểm một lý lẽ và một dẫn chứng
Dưới mỗi luận điểm, hãy ghi một lý lẽ giải thích vì sao luận điểm đúng, và một dẫn chứng cụ thể. Lý lẽ trả lời câu hỏi vì sao. Dẫn chứng trả lời câu hỏi ví dụ đâu.
Lỗi hay gặp là chỉ có dẫn chứng mà không có lý lẽ: kể một câu chuyện cảm động rồi chuyển sang đoạn khác, không giải thích câu chuyện đó chứng minh điều gì. Người đọc phải tự đoán, và thường đoán khác ý người viết.
Lỗi ngược lại là chỉ có lý lẽ chung chung mà không có dẫn chứng, bài nghe như bài giảng đạo đức. Một dẫn chứng cụ thể, từ đời sống, từ sách vở, từ chính trải nghiệm của mình, làm lý lẽ có sức nặng.
Tập sau mình sẽ bàn riêng về cách chọn dẫn chứng, vì đó là chỗ nhiều bạn mất điểm nhất.
Bước bốn: phản đề và bài học riêng
Một bài nghị luận chín chắn luôn có một đoạn nhìn từ phía ngược lại: có người cho rằng đọc sách tốn thời gian khi đã có phim và mạng, và ý đó có phần đúng ở chỗ nào, nhưng thiếu ở chỗ nào. Phần này mình sẽ bàn kỹ ở tập về phản đề.
Phần kết không cần kêu gọi cả xã hội. Một kết bài chân thật thường nói về chính người viết: mình sẽ làm gì khác đi sau khi nghĩ kỹ về vấn đề này. Câu cụ thể, như mỗi tuần mình sẽ đọc một truyện ngắn ngoài chương trình, đáng tin hơn mọi khẩu hiệu.
Một lời khuyên cuối: đừng học thuộc dàn ý mẫu cho từng đề. Hãy học thuộc cách làm: chốt câu trả lời, chia luận điểm, lý lẽ và dẫn chứng, phản đề, bài học. Cách làm áp dụng được cho mọi đề, còn dàn ý mẫu thì chỉ hợp với đúng đề đó.
Câu hỏi để bạn thử: lấy một đề nghị luận xã hội bất kỳ, bạn có viết được câu trả lời trong một câu, đủ cụ thể để có người không đồng ý không?
Câu hỏi thường gặp
Dàn ý bài nghị luận xã hội gồm những phần nào?
Thường gồm mở bài nêu vấn đề và luận đề, thân bài với vài luận điểm có lý lẽ và dẫn chứng, một phần bàn luận mở rộng hay phản đề, và kết bài rút ra bài học cho bản thân.
Luận đề khác chủ đề thế nào?
Chủ đề là vấn đề được bàn, như lòng biết ơn. Luận đề là một câu khẳng định cụ thể về vấn đề đó mà cả bài sẽ chứng minh, như lòng biết ơn phải thành hành động cụ thể.
Một bài văn nghị luận nên có bao nhiêu luận điểm?
Với bài văn ở trường, hai tới ba luận điểm được triển khai kỹ thường tốt hơn năm sáu luận điểm sơ sài. Quan trọng là mỗi luận điểm có lý lẽ và dẫn chứng rõ ràng.
Làm sao biết bài văn của mình bị lan man?
Đọc câu đầu của mỗi đoạn và hỏi nó có phục vụ luận đề không. Đoạn nào không trả lời được câu hỏi đó là đoạn đang lan man.
Có nên học thuộc dàn ý mẫu không?
Không nên học thuộc dàn ý cho từng đề. Nên học cách làm dàn ý, vì cách làm áp dụng được cho mọi đề, còn dàn ý mẫu dễ khiến bài văn rập khuôn.
