Tiền đề ẩn là một giả định mà lập luận cần có để dẫn tới kết luận, nhưng người nói không nói ra vì coi nó là hiển nhiên. Rất nhiều cuộc cãi nhau kéo dài mãi chỉ vì hai bên thật ra bất đồng ở tiền đề ẩn đó, trong khi cả hai lại đang đập nhau ở những chỗ khác.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Tập trước mình đã tách một lập luận thành kết luận và lý lẽ. Tập này mình đi tìm mảnh thứ ba, mảnh vô hình. Nó thường là chỗ đáng nói nhất, và cũng là chỗ người ta ngại nói nhất.
Chiếc xe máy cho con và câu nói tưởng hiển nhiên
Hai vợ chồng bàn chuyện con trai lên lớp mười. Chồng nói: thằng bé mười sáu tuổi rồi, phải mua xe máy cho nó đi học. Vợ phản đối: đường đông thế, mua làm gì. Hai người cãi nhau cả buổi về chuyện đường đông hay không đông, mà không ai nhúc nhích.
Thử soi lập luận của người chồng. Kết luận: phải mua xe máy. Lý lẽ: con mười sáu tuổi. Giữa hai thứ đó còn thiếu một mắt xích, và mắt xích ấy là: con trai mười sáu tuổi thì nên được tự đi lại. Anh không nói ra, vì với anh đó là điều hiển nhiên.
Người vợ thì có một tiền đề ẩn khác: an toàn của con quan trọng hơn sự tự lập lúc này. Chị cũng không nói ra. Thế là hai người tranh luận về mật độ xe cộ, một chủ đề cả hai đều không thật sự quan tâm.
Chỉ khi một người hỏi được câu: anh nghĩ con cần tự đi lại vì sao, cuộc nói chuyện mới về đúng chỗ. Có thể họ vẫn chưa thống nhất ngay, nhưng ít nhất giờ họ đang bàn đúng điều mình bất đồng.
Cách lôi tiền đề ẩn lên mặt bàn
Cách làm có tính cơ học, nên rất dễ học. Bạn viết lập luận thành dạng: vì A, cho nên C. Rồi tự hỏi: cần thêm câu nào ở giữa để từ A đi thẳng tới C mà không ai cãi được. Câu bạn vừa thêm vào, gần như chắc chắn, chính là tiền đề ẩn.
Ví dụ: quán đó đông khách, cho nên quán đó ngon. Câu ở giữa là: quán đông khách thì ngon. Khi nói thành lời, bạn thấy ngay nó không phải lúc nào cũng đúng. Quán có thể đông vì rẻ, vì gần trường, vì có chỗ để xe, hay vì vừa lên mạng hôm qua.
Mẹo thứ hai là để ý những chữ như đương nhiên, ai chẳng biết, thì phải thế chứ. Chúng thường đứng ngay cạnh một tiền đề ẩn mà người nói không muốn bị hỏi tới. Không phải vì họ gian dối, mà vì họ chưa bao giờ phải nghĩ về nó.
Mẹo thứ ba là hỏi theo kiểu trung thực nhất có thể: mình hiểu thế này có đúng ý bạn không. Nếu người kia gật đầu, bạn đã có tiền đề ẩn trong tay. Nếu họ lắc đầu và sửa lại, bạn vừa tránh được một cuộc cãi nhau sai chỗ.
Vì sao tiền đề ẩn lại là chỗ bất đồng thật sự?
Lý lẽ được nói ra thường là những sự thật dễ kiểm: con mười sáu tuổi, đường đông, tiền điện tăng. Hai người hiếm khi bất đồng ở những chỗ đó. Cái họ bất đồng là chuyện nên coi trọng điều gì hơn, và chuyện đó nằm ở tầng giả định.
Giả định thường gắn với giá trị, kinh nghiệm sống, nỗi sợ, cả cách mình được nuôi dạy. Người từng chứng kiến tai nạn sẽ có tiền đề ẩn khác người lớn lên ở quê, đạp xe đi học mười cây số từ năm lớp sáu.
Vì gắn với con người như vậy nên tiền đề ẩn rất khó nói ra. Nói ra là để lộ một phần mình. Đó là lý do người ta thích cãi nhau ở tầng sự kiện, nơi an toàn hơn, dù cãi mãi không ra.
Hiểu điều này giúp bạn kiên nhẫn hơn. Khi cuộc nói chuyện cứ đi vòng tròn, đừng đưa thêm số liệu. Hãy dừng lại và hỏi: có phải mình đang coi trọng hai thứ khác nhau không.
Tiền đề ẩn trong quảng cáo và lời mời chào
Quảng cáo là nơi tiền đề ẩn được dùng nhiều nhất, vì nói ra thì không ai tin. Một lời quảng cáo kiểu sản phẩm nhập khẩu nguyên chiếc, cho nên chất lượng vượt trội, dựa trên giả định hàng nhập lúc nào cũng tốt hơn hàng trong nước. Nói thẳng ra thì nhiều người sẽ lắc đầu ngay.
Hay lời mời học một khoá ngắn hạn: chín mươi phần trăm học viên tìm được việc. Tiền đề ẩn là những người đó tìm được việc nhờ khoá học, chứ không phải vì họ vốn đã giỏi hay vì thị trường đang thiếu người. Nhân tiện, con số đó cũng nên hỏi xem được đếm thế nào.
Gặp những lời như vậy, bạn chỉ cần tự viết câu ở giữa ra giấy. Viết xong mà thấy câu đó đáng ngờ, bạn đã có câu hỏi để hỏi người bán. Cách này không làm bạn thành người đa nghi, mà làm bạn thành người hỏi đúng.
Cũng nói cho công bằng, tiền đề ẩn không phải lúc nào cũng là mánh khoé. Nói chuyện mà cái gì cũng phải nói ra thì không ai chịu nổi. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tiền đề ẩn sai, hoặc khi hai người ngầm dùng hai tiền đề khác nhau.
Tự soi tiền đề ẩn của chính mình
Phần khó nhất là áp dụng với chính mình, vì tiền đề ẩn của mình thì mình không thấy. Nó giống mùi nhà mình, người ngoài bước vào mới ngửi ra. Cách hay là đưa lập luận của mình cho một người nghĩ khác và nhờ họ chỉ ra câu nào họ không đồng ý.
Một bài tập khác là viết ra một quyết định lớn gần đây, rồi viết tiếp: mình đã giả định những gì để đi tới quyết định đó. Nhiều người phát hiện họ chọn ngành học vì một giả định đã cũ, kiểu ngành này dễ xin việc, mà chưa từng kiểm lại.
Khi tìm ra được tiền đề ẩn của mình, đừng vội vứt đi. Có những giả định rất tốt, chỉ là nên giữ nó một cách tỉnh táo, biết rằng mình đang giữ nó.
Câu hỏi để bạn thử tuần này: trong lần cãi nhau gần nhất với người thân, nếu viết câu ở giữa ra, câu đó của bạn là gì, và câu đó của người kia là gì?
Câu hỏi thường gặp
Tiền đề ẩn có phải là ngụy biện không?
Không. Hầu hết lập luận đời thường đều có tiền đề ẩn và điều đó bình thường. Nó chỉ thành vấn đề khi tiền đề đó sai hoặc gây tranh cãi mà lại được giấu đi như thể hiển nhiên.
Làm sao hỏi về tiền đề ẩn mà không làm người kia tự ái?
Hãy hỏi để hiểu, đừng hỏi để bắt lỗi. Câu như mình đoán là anh đang nghĩ thế này, có đúng không nghe nhẹ nhàng hơn nhiều so với câu anh đang ngầm cho rằng thế này.
Tiền đề ẩn khác giả định trong khoa học thế nào?
Về bản chất chúng giống nhau, đều là điều được coi là đúng để đi tiếp. Khác biệt là trong một nghiên cứu nghiêm túc, giả định phải được viết ra và nói rõ giới hạn, còn ngoài đời thì thường bị bỏ qua.
Một lập luận có thể có nhiều tiền đề ẩn không?
Có, và lập luận càng dài thì càng nhiều. Không cần lôi hết ra, chỉ cần tìm tiền đề nào mà bạn hoặc người kia thật sự nghi ngờ.
Học sinh có cần học về tiền đề ẩn không?
Rất nên, vì nó giúp viết bài nghị luận chặt hơn. Khi tự hỏi câu nào đang nối lý lẽ với luận điểm, học sinh sẽ thấy chỗ cần giải thích thêm thay vì nhảy cóc.
