Những lỗi lập luận hay gặp nhất trong bài văn học sinh là khẳng định tuyệt đối, khái quát vội từ một tấm gương, dẫn chứng không khớp với luận điểm, các luận điểm lặp ý nhau, phản đề dựng người rơm, và kết luận nhảy cóc. Chúng làm bài mất điểm ngay cả khi câu chữ trau chuốt, và đều có thể soát ra trước khi nộp bài.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Tập cuối của chương trình, mình muốn gom lại những công cụ từ các tập trước và đặt chúng vào một chỗ rất cụ thể: tờ giấy thi. Đây là danh sách mình mong mọi bạn học sinh có thể dùng để soát bài trong năm phút cuối giờ.
Lỗi một và hai: khẳng định tuyệt đối và khái quát vội
Lỗi thứ nhất là khẳng định tuyệt đối: ai cũng biết, không ai có thể phủ nhận, tất cả giới trẻ hiện nay đều. Chỉ một phản ví dụ là câu đổ. Người chấm đọc chữ tất cả giới trẻ sẽ nghĩ ngay tới những bạn trẻ không như vậy.
Cách sửa đơn giản là dùng chữ chừng mực: nhiều người, phần lớn, không ít bạn trẻ. Như mình đã bàn ở tập về mô hình Toulmin, mức chắc chắn là một phần của lập luận, và nói đúng mức chắc chắn làm bài đáng tin hơn chứ không yếu đi.
Lỗi thứ hai là khái quát vội: kể một tấm gương rồi kết luận cho cả một nhóm người. Một bạn học sinh nghèo vượt khó đỗ đại học, vậy hoàn cảnh không quan trọng, chỉ cần cố gắng. Một trường hợp không chứng minh được quy luật, như tập về khái quát vội và thiên kiến kẻ sống sót đã chỉ ra.
Cách sửa: dùng tấm gương để minh hoạ, không để chứng minh. Kèm một lý lẽ chung, và nếu được, thừa nhận rằng hoàn cảnh vẫn là một khó khăn thật.
Lỗi ba và bốn: dẫn chứng lạc đề và luận điểm lặp ý
Lỗi thứ ba là dẫn chứng không khớp luận điểm. Luận điểm nói về sự kiên trì, dẫn chứng lại kể về một người tài năng bẩm sinh. Người viết nhớ một câu chuyện hay và muốn đưa vào, bất kể nó chứng minh điều gì.
Cách soát: sau mỗi dẫn chứng, hỏi câu dẫn chứng này chứng minh đúng điều mình vừa nói ở câu chủ đề không. Nếu phải giải thích vòng vo mới nối được, dẫn chứng đó lạc đề.
Lỗi thứ tư là các luận điểm lặp ý nhau. Luận điểm một: đọc sách giúp mở mang kiến thức. Luận điểm hai: đọc sách giúp hiểu biết thêm nhiều điều. Hai câu khác chữ mà cùng một ý. Bài dài ra mà không sâu thêm.
Cách soát: viết ra câu chủ đề của từng đoạn, đặt cạnh nhau. Nếu hai câu có thể gộp làm một mà không mất gì, đó là lặp ý. Hãy thay bằng một luận điểm thật sự mới, hoặc đào sâu một luận điểm thay vì kéo dài.
Lỗi năm: phản đề dựng người rơm
Lỗi thứ năm nằm ở phần bàn luận mở rộng: dựng một ý kiến ngược lại ở dạng ngớ ngẩn nhất rồi bác bỏ. Có người cho rằng không cần học, chỉ cần chơi là đủ. Không ai có lý lẽ nghiêm túc nói vậy, nên bác bỏ nó không chứng minh được gì.
Như tập về phản đề đã bàn, cách sửa là trình bày ý kiến ngược ở dạng mạnh nhất, thừa nhận phần đúng của nó, rồi mới chỉ ra phần thiếu.
Lỗi này đặc biệt hay đi kèm với giọng phán xét: thật đáng lên án, thật đáng chê trách. Khi bàn về một quan điểm khác chứ không phải một hành vi sai trái, giọng bình tĩnh và tôn trọng thuyết phục hơn nhiều.
Một bài văn mà phần phản đề nghiêm túc thường được người chấm đánh giá là có chiều sâu, vì nó cho thấy người viết đã thật sự nghĩ.
Lỗi sáu: kết luận nhảy cóc
Lỗi thứ sáu là kết luận đi xa hơn những gì thân bài đã chứng minh. Thân bài bàn về lợi ích của việc đọc sách, kết bài tuyên bố đọc sách sẽ giúp đất nước phát triển vượt bậc. Bước nhảy đó quá xa, không có gì trong bài đỡ cho nó.
Đây chính là lỗi tiền đề ẩn mà mình bàn ở tập thứ hai của chương trình: giữa lý lẽ và kết luận thiếu những mắt xích chưa được nói ra, và người đọc không chấp nhận được.
Cách sửa là giữ kết luận ở đúng tầm của lập luận. Nếu thân bài chứng minh đọc sách giúp người trẻ thấu hiểu người khác, kết bài nên quay về điều đó và nói người viết sẽ làm gì, thay vì nhảy lên tầm quốc gia.
Kết bài khiêm tốn mà chắc chắn bao giờ cũng thuyết phục hơn kết bài to tát mà lỏng lẻo.
Năm phút soát bài cuối giờ
Trong năm phút cuối, bạn không thể viết lại bài, nhưng có thể sửa nhiều lỗi lập luận chỉ bằng vài chữ. Đọc lướt và gạch những chữ tuyệt đối, thay bằng chữ chừng mực. Đọc câu đầu mỗi đoạn để kiểm lặp ý. Đọc câu cuối bài để kiểm nhảy cóc.
Thêm một câu nối sau dẫn chứng nếu nó chưa được giải thích. Thêm một chữ thừa nhận vào phần phản đề nếu nó đang quá một chiều. Những sửa nhỏ đó có thể thay đổi đáng kể ấn tượng của người chấm.
Nhưng quan trọng hơn năm phút cuối là thói quen khi luyện viết ở nhà. Mỗi bài viết xong, đọc lại với sáu lỗi này trong đầu. Sau vài chục bài, bạn sẽ tránh được chúng ngay từ lúc viết.
Và đó cũng là điều mình mong bạn mang theo từ cả chương trình: những công cụ lập luận không chỉ để thắng một cuộc tranh luận hay lấy điểm một bài văn, mà để nghĩ rõ hơn, nói thật hơn, và nghe người khác công bằng hơn. Câu hỏi cuối cùng cho bạn: trong sáu lỗi hôm nay, lỗi nào bạn hay mắc nhất, không chỉ trong bài văn mà cả trong những cuộc nói chuyện hằng ngày?
Câu hỏi thường gặp
Lỗi lập luận phổ biến nhất trong bài văn nghị luận là gì?
Thường gặp nhất là khẳng định tuyệt đối với những chữ như tất cả, ai cũng, không ai, và khái quát vội từ một tấm gương duy nhất. Cả hai đều dễ bị một phản ví dụ bác bỏ.
Làm sao biết các luận điểm có lặp ý không?
Viết riêng câu chủ đề của từng đoạn và đặt cạnh nhau. Nếu hai câu có thể gộp làm một mà không mất ý, chúng đang lặp.
Kết bài nghị luận thế nào là nhảy cóc?
Là khi kết bài đưa ra một kết luận lớn hơn những gì thân bài đã chứng minh, như từ lợi ích cá nhân nhảy lên tầm quốc gia mà không có lý lẽ nối.
Nên soát bài văn thế nào trong thời gian ngắn?
Gạch và thay chữ tuyệt đối, đọc câu đầu mỗi đoạn để kiểm lặp ý, thêm câu nối sau dẫn chứng chưa giải thích, và kiểm câu kết có vượt quá thân bài không.
Học về ngụy biện có giúp viết văn tốt hơn không?
Có. Hiểu các lỗi như khái quát vội, người rơm hay tiền đề ẩn giúp học sinh nhận ra và tránh chúng trong chính bài viết, làm lập luận chặt chẽ hơn.
