So sánh hai tác phẩm hiệu quả khi bạn tìm được một điểm chung đủ sâu để đặt chúng cạnh nhau, rồi chỉ ra mỗi tác giả xử lý điểm chung đó khác nhau thế nào, và giải thích vì sao lại khác. So sánh không phải là phân tích tác phẩm thứ nhất, rồi phân tích tác phẩm thứ hai, rồi thêm một đoạn giống và khác ở cuối.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Dạng đề so sánh hai tác phẩm là một trong những dạng khó nhất, và cũng là nơi những bạn giỏi có cơ hội toả sáng nhất. Tập này mình muốn chỉ ra lỗi phổ biến nhất của dạng đề này, và một cách làm giúp bài so sánh thật sự là so sánh.
Lỗi phổ biến: hai bài phân tích dán vào nhau
Nhiều bài so sánh có cấu trúc như sau: ba trang phân tích tác phẩm thứ nhất, ba trang phân tích tác phẩm thứ hai, nửa trang cuối liệt kê giống nhau ở chỗ này, khác nhau ở chỗ kia. Đó là hai bài phân tích được dán lại, không phải bài so sánh.
Vấn đề của cấu trúc này là phần so sánh thật sự, phần đáng giá nhất, lại là phần mỏng nhất và vội vàng nhất. Người chấm đọc sáu trang mới tới nửa trang so sánh, và nửa trang đó thường chỉ là liệt kê.
Cấu trúc này cũng làm bài dài mà không sâu. Mỗi tác phẩm được phân tích lại những điều quen thuộc, không có gì mới, vì không có góc nhìn nào được mở ra từ việc đặt hai tác phẩm cạnh nhau.
Mục đích thật của so sánh là để hai tác phẩm soi sáng nhau, mỗi cái giúp ta thấy rõ hơn điều mà nếu đọc riêng ta có thể bỏ qua.
Tìm điểm tựa so sánh
Bước đầu tiên là tìm điểm tựa: một điểm chung đủ sâu để so sánh có ý nghĩa. Ví dụ, Vợ nhặt của Kim Lân và Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài đều viết về những con người bị đẩy tới tận cùng khổ đau, và đều cho thấy khát vọng sống mãnh liệt của họ.
Điểm tựa đó cho phép đặt hai tác phẩm cạnh nhau một cách tự nhiên. Từ đó, câu hỏi trở thành: khát vọng sống ấy được thể hiện thế nào ở mỗi tác phẩm, và vì sao lại khác?
Điểm tựa phải đủ sâu. Hai tác phẩm cùng có nhân vật nữ là một điểm chung, nhưng quá nông để làm nên một bài so sánh hay. Hai tác phẩm cùng đặt câu hỏi về sức sống của con người trong hoàn cảnh tưởng như không còn hy vọng là một điểm tựa sâu.
Thường đề bài đã gợi điểm tựa. Nếu chưa, hãy tự hỏi: điều gì làm hai tác phẩm này đáng được đặt cạnh nhau?
Đan xen thay vì xếp nối
Thay vì phân tích từng tác phẩm riêng, hãy tổ chức bài theo các khía cạnh của điểm tựa, và trong mỗi khía cạnh, đặt hai tác phẩm cạnh nhau. Ví dụ, khía cạnh thứ nhất là hoàn cảnh làm nảy sinh khát vọng sống. Khía cạnh thứ hai là khoảnh khắc khát vọng ấy bừng lên. Khía cạnh thứ ba là hướng đi của nhân vật sau khoảnh khắc đó.
Ở khía cạnh thứ hai chẳng hạn, bạn có thể đặt cạnh nhau những khoảnh khắc mà sức sống của nhân vật trỗi dậy: ở Vợ nhặt là chuyện Tràng đưa người vợ nhặt về giữa nạn đói và bữa cơm ngày đói đầu tiên của gia đình, ở Vợ chồng A Phủ là đêm tình mùa xuân và việc Mị cắt dây trói cứu A Phủ.
Cách đan xen này buộc bạn so sánh liên tục, trong từng đoạn, thay vì để dành tới cuối. Mỗi đoạn trở thành một cuộc đối thoại giữa hai tác phẩm.
Nó cũng giúp tránh lặp lại: bạn chỉ phân tích những chi tiết phục vụ cho khía cạnh đang bàn, không phải kể lại toàn bộ tác phẩm.
Giải thích vì sao lại khác
So sánh mà chỉ dừng ở chỗ nêu giống và khác thì mới làm một nửa việc. Nửa còn lại là giải thích vì sao lại khác. Đây là chỗ bài so sánh thật sự sâu.
Khác biệt có thể đến từ hoàn cảnh sáng tác, từ bối cảnh đời sống được phản ánh, từ phong cách riêng của mỗi nhà văn, từ thể loại hay điểm nhìn trần thuật. Một tác phẩm đặt trong nạn đói ở đồng bằng Bắc Bộ, một tác phẩm đặt ở miền núi Tây Bắc, hoàn cảnh khác nhau tất yếu dẫn tới những cách thể hiện khác nhau.
Ở tập về liên văn bản, mình đã nói rằng các tác phẩm đối thoại với nhau. Bài so sánh tốt chính là làm cho cuộc đối thoại đó hiện ra: mỗi tác phẩm trả lời cùng một câu hỏi lớn theo cách riêng của nó.
Chỉ cần lưu ý: chỉ nêu những khác biệt mà bạn chỉ ra được bằng chi tiết. Đừng gán cho hai tác giả những ý định mà văn bản không cho thấy.
Kết bài so sánh: điều gì hiện ra khi đặt cạnh nhau?
Kết bài so sánh không nên chỉ tóm tắt giống và khác. Hãy trả lời câu hỏi: đặt hai tác phẩm cạnh nhau, mình thấy được điều gì mà đọc riêng không thấy?
Có thể là: dù ở hoàn cảnh nào, vùng đất nào, sức sống của con người vẫn tìm được cách trỗi dậy, và mỗi nhà văn đã tìm ra một cách riêng để nói điều đó. Một nhận định như vậy làm bài văn có một kết thúc thật sự, không chỉ là dừng lại.
Cách làm này dùng được cho mọi dạng so sánh: hai bài thơ, hai nhân vật, hai đoạn trích, kể cả so sánh một tác phẩm văn học với một bộ phim chuyển thể.
Câu hỏi để bạn thử: chọn hai tác phẩm bạn đã học, bạn có tìm ra được một điểm tựa đủ sâu để đặt chúng cạnh nhau không?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao viết bài so sánh hai tác phẩm cho hay?
Tìm một điểm tựa so sánh đủ sâu, tổ chức bài theo các khía cạnh và đặt hai tác phẩm cạnh nhau trong từng khía cạnh, rồi giải thích vì sao hai tác phẩm khác nhau.
Điểm tựa so sánh là gì?
Điểm tựa so sánh là điểm chung đủ sâu giữa hai tác phẩm, như cùng đặt câu hỏi về khát vọng sống, để việc đặt chúng cạnh nhau có ý nghĩa.
Có nên phân tích từng tác phẩm riêng rồi so sánh ở cuối không?
Không nên. Cách đó biến bài thành hai bài phân tích dán vào nhau, phần so sánh thường mỏng. Nên đan xen hai tác phẩm trong từng phần.
Vì sao phải giải thích sự khác biệt?
Vì chỉ nêu khác biệt mới là liệt kê. Giải thích vì sao khác, từ hoàn cảnh, phong cách hay thể loại, mới cho thấy hiểu biết sâu về hai tác phẩm.
Vợ nhặt và Vợ chồng A Phủ có điểm chung gì?
Cả hai đều viết về những con người trong hoàn cảnh khổ đau tột cùng và đều làm nổi bật khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc mãnh liệt của họ, dù bối cảnh và cách thể hiện khác nhau.
