Suy diễn là đi từ một điều chung đã biết tới một trường hợp riêng, và nếu tiền đề đúng thì kết luận chắc chắn đúng. Quy nạp là đi ngược lại, từ nhiều trường hợp riêng quan sát được tới một điều chung, và kết luận chỉ có khả năng đúng, mạnh hay yếu tuỳ vào chất lượng quan sát.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Mở đầu loạt bài về suy luận, mình muốn đặt hai lối nghĩ này cạnh nhau. Bạn dùng cả hai mỗi ngày, từ lúc nhìn trời đoán mưa tới lúc đọc hoá đơn tiền điện. Biết mình đang dùng lối nào giúp bạn biết mình được phép chắc tới đâu.
Bà nội nhìn mây và đứa cháu học hình học
Bà nội đứng ở hiên, nhìn mây đen kéo về từ phía núi, chuồn chuồn bay thấp, rồi bảo cả nhà cất lúa phơi vào. Bà không chứng minh gì cả. Bà dựa vào hàng chục năm quan sát: cứ mây kéo về hướng ấy, chuồn chuồn bay thấp thế này, thì thường là mưa.
Đó là quy nạp: từ rất nhiều lần cụ thể, bà rút ra một quy luật chung, rồi dùng nó cho hôm nay. Kết luận của bà thường đúng, nhưng không chắc chắn. Có những chiều mây kéo về rồi tan, và bà cũng biết vậy.
Trong nhà, đứa cháu đang làm bài hình học: tổng ba góc của mọi tam giác phẳng là một trăm tám mươi độ, tam giác này có hai góc sáu mươi và bảy mươi, vậy góc còn lại là năm mươi. Đó là suy diễn. Nếu những điều đã cho là đúng thì kết quả không thể khác.
Hai bà cháu đang dùng hai công cụ khác nhau, cho hai loại câu hỏi khác nhau. Không cái nào kém hơn cái nào. Rắc rối chỉ xảy ra khi người ta dùng nhầm, hoặc đòi kết luận quy nạp phải chắc như suy diễn.
Suy diễn mạnh ở đâu và hụt ở đâu?
Điểm mạnh của suy diễn là sự chắc chắn. Kế toán cộng các khoản chi rồi suy ra số dư, kỹ sư tính tải trọng từ công thức đã biết, luật sư áp một quy định vào một tình huống. Đúng đầu vào thì đúng đầu ra.
Nhưng suy diễn không cho mình thông tin mới về thế giới. Kết luận vốn đã nằm sẵn trong tiền đề, suy diễn chỉ làm nó hiện ra. Muốn biết điều gì mới, như thuốc này có hiệu quả không, khách có thích món mới không, mình phải ra ngoài quan sát.
Và suy diễn phụ thuộc hoàn toàn vào tiền đề. Rất nhiều tiền đề mình dùng trong suy diễn lại được rút ra bằng quy nạp từ trước. Câu kim loại nở ra khi nóng là kết quả của vô số lần quan sát.
Nói vậy để thấy hai lối nghĩ này đan vào nhau. Quy nạp mang về những quy luật, suy diễn dùng quy luật đó để tính cho từng trường hợp, rồi quan sát lại để kiểm.
Quy nạp mạnh và quy nạp yếu
Vì quy nạp không cho chắc chắn, câu hỏi đúng không phải là nó đúng hay sai, mà là nó mạnh tới đâu. Một quy nạp mạnh dựa trên nhiều trường hợp, đa dạng, không chọn lọc. Một quy nạp yếu dựa trên vài lần, giống nhau, hoặc chỉ những lần mình nhớ.
Người đi chợ lâu năm nói: mua cá ở sạp đầu chợ buổi sáng sớm thì tươi hơn. Câu đó có thể khá mạnh nếu họ đã mua ở nhiều sạp, nhiều mùa, so sánh thật. Nó yếu nếu chỉ dựa vào hai lần mua về bị ươn ở sạp cuối.
Ký ức là cái bẫy lớn của quy nạp. Mình nhớ những lần đúng một cách rõ ràng, quên những lần sai. Bà nội có thể nhớ mãi những chiều đoán trúng mưa, mà không nhớ những chiều mây tan.
Một quy nạp mạnh cũng có thể gãy khi điều kiện đổi. Kinh nghiệm thời tiết của bà ở vùng này có thể không đúng khi bà lên thành phố ở với con. Quy luật rút từ một bối cảnh chỉ mạnh trong bối cảnh đó.
Bác sĩ khám bệnh: cả hai lối nghĩ trong mười phút
Một buổi khám bệnh là ví dụ đẹp về hai lối nghĩ đan nhau. Bác sĩ nghe bạn kể triệu chứng, nhìn, sờ, hỏi thêm. Từ những gì quan sát, họ nghĩ tới vài khả năng. Đó là phần quy nạp, dựa trên kinh nghiệm hàng nghìn ca trước.
Rồi họ suy diễn: nếu là bệnh này, thì xét nghiệm kia phải cho kết quả thế này. Họ cho đi xét nghiệm để kiểm. Kết quả khớp thì khả năng đó mạnh lên, không khớp thì gạch đi và nghĩ khả năng khác.
Bạn để ý, bác sĩ giỏi thường nói có lẽ, nhiều khả năng, mình cần xem thêm. Đó không phải là thiếu tự tin, mà là nói đúng bản chất của kết luận quy nạp. Người hứa chắc chắn với bạn ngay từ phút đầu mới là người đáng ngại.
Bài học cho người không làm nghề y: khi nghe một kết luận, hãy hỏi nó đến từ đâu. Từ một quy luật chắc chắn áp vào, hay từ kinh nghiệm quan sát. Câu hỏi đó cho bạn biết nên tin tới mức nào.
Dùng đúng lối nghĩ cho đúng câu hỏi
Lỗi hay gặp nhất là đòi quy nạp phải chắc như suy diễn. Người ta nói: nghiên cứu chỉ nói là có thể giảm nguy cơ, vậy là không chắc, thôi bỏ. Nhưng gần như mọi hiểu biết về sức khoẻ, thời tiết, kinh tế đều là quy nạp. Đòi chắc trăm phần trăm thì chẳng bao giờ quyết được gì.
Lỗi ngược lại là nói kết luận quy nạp bằng giọng suy diễn. Câu người tuổi Tý thì thế này, người miền kia thì thế nọ, được nói như thể là định lý. Ngay cả khi có một xu hướng thật, áp nó cứng lên một người cụ thể là bước nhảy không được phép.
Một thói quen tốt: khi tự rút ra một quy luật từ kinh nghiệm, hãy thêm vào cuối câu chữ thường thì. Và khi áp một quy luật vào trường hợp cụ thể, hãy hỏi: trường hợp này có giống những lần trước không.
Thử nghĩ xem: điều bạn tin chắc nhất về nấu ăn hay về công việc của mình, nó đến từ suy diễn, hay từ quy nạp mà bạn đã quên mất mình đang quy nạp?
Câu hỏi thường gặp
Suy luận của thám tử Sherlock Holmes là suy diễn hay quy nạp?
Truyện gọi đó là suy diễn, nhưng phần lớn cách Holmes làm là suy luận tìm lời giải thích hợp lý nhất từ dấu vết, gần với quy nạp hơn. Kết luận của ông có thể sai nếu có một lời giải thích khác mà ông chưa nghĩ tới.
Toán học dùng suy diễn hay quy nạp?
Chứng minh toán học dùng suy diễn. Phương pháp quy nạp toán học tuy tên là quy nạp nhưng thật ra là một dạng suy diễn chặt chẽ, khác với quy nạp từ quan sát.
Quy nạp có bao giờ chắc chắn không?
Quy nạp từ quan sát không cho chắc chắn tuyệt đối, vì luôn có thể có trường hợp chưa gặp. Nhưng nó có thể rất mạnh, đủ để mình hành động một cách hợp lý.
Vì sao phải học phân biệt hai lối suy luận này?
Vì nó cho biết mình được phép tin một kết luận tới mức nào. Nhầm quy nạp thành suy diễn dẫn tới định kiến, còn đòi quy nạp phải chắc chắn dẫn tới không dám quyết gì.
Trẻ nhỏ học suy luận theo lối nào trước?
Trẻ học rất nhiều qua quy nạp, từ những lần lặp lại trong đời sống hằng ngày. Suy diễn kiểu nếu thì thường rõ dần khi trẻ lớn hơn và được tập qua trò chơi, câu đố.
