Suy luận tìm lời giải thích tốt nhất là khi đứng trước một chuyện đã xảy ra, mình chọn giả thuyết giải thích được nhiều dữ kiện nhất mà cần ít giả định thêm nhất. Dao cạo Ockham là lời nhắc đi kèm: đừng thêm giả định khi không cần, nhưng nó không bảo đảm lời giải thích đơn giản hơn là lời giải thích đúng.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Khép lại loạt bài suy diễn và quy nạp, mình nói về lối suy luận thứ ba mà bạn dùng nhiều nhất: đoán xem chuyện gì đã xảy ra. Thám tử, bác sĩ, thợ sửa xe, và mọi bà mẹ đều là chuyên gia của lối này.
Hộp bánh kem và ba giả thuyết
Mẹ mở tủ lạnh, hộp bánh kem mua hôm qua đã vơi một nửa. Trong nhà có bố, con trai năm tuổi và con mèo. Mép miệng thằng bé dính một vệt kem trắng. Mẹ nhìn con, con nhìn sàn nhà.
Có ba giả thuyết. Bố ăn, rồi tình cờ con ăn kem que ở đâu đó. Con mèo mở được tủ lạnh. Hoặc thằng bé ăn. Giả thuyết thứ ba giải thích được cả bánh vơi, vệt kem, lẫn ánh mắt nhìn sàn, mà không cần thêm điều gì kỳ lạ.
Đó là suy luận tìm lời giải thích tốt nhất. Nhà triết học người Mỹ Charles Sanders Peirce ở thế kỷ mười chín đã tách nó ra thành một lối suy luận riêng, bên cạnh suy diễn và quy nạp, và gọi bằng một cái tên mà tiếng Việt hay dịch là suy luận ngược hay suy luận giả định.
Nó không chắc chắn như suy diễn. Có thể bố ăn thật, còn thằng bé ăn kem ở nhà bà. Nhưng giữa các khả năng, nó chọn ra cái hợp lý nhất để hành động, và để kiểm tiếp nếu cần.
Lời giải thích tốt có những phẩm chất nào?
Phẩm chất đầu tiên là giải thích được nhiều dữ kiện. Giả thuyết con mèo giải thích được bánh vơi, nhưng không giải thích được vệt kem trên miệng thằng bé. Giả thuyết nào bỏ sót dữ kiện quan trọng thì yếu.
Phẩm chất thứ hai là cần ít giả định thêm. Để con mèo là thủ phạm, mình phải giả định nó mở được cửa tủ lạnh nặng, rồi đóng lại. Mỗi giả định thêm là một chỗ có thể sai. Giả định càng nhiều, lời giải thích càng dễ đổ.
Phẩm chất thứ ba là khớp với những gì mình đã biết chắc về thế giới. Trẻ năm tuổi thích bánh kem, đó là hiểu biết nền rất vững. Mèo mở tủ lạnh thì không phải không thể, nhưng hiếm tới mức cần bằng chứng riêng.
Phẩm chất cuối cùng hay bị quên: lời giải thích tốt cho phép kiểm. Mẹ có thể hỏi con, có thể xem camera trong nhà nếu có. Giả thuyết nào không thể kiểm bằng bất cứ cách nào thì khó mà gọi là giải thích tốt.
Dao cạo Ockham: cạo đi giả định thừa
William xứ Ockham là một tu sĩ, nhà triết học người Anh ở thế kỷ mười bốn. Nguyên tắc mang tên ông thường được phát biểu là: đừng tăng số thực thể khi không cần thiết. Câu chữ nổi tiếng đó có lẽ do người đời sau đặt ra, nhưng tinh thần thì gắn với lối nghĩ của ông.
Hình ảnh con dao cạo nghĩa là cạo bỏ những giả định không làm thêm việc gì. Nếu giả thuyết thằng bé ăn bánh đã giải thích đủ mọi thứ, thì thêm một đồng phạm vô hình là thừa.
Ngoài đời, dao cạo Ockham rất hữu ích khi gặp những lời giải thích quá phức tạp cho chuyện bình thường. Máy tính chạy chậm, có người nghĩ ngay tới bị theo dõi bởi một tổ chức bí mật. Lời giải thích ít giả định hơn là máy đã cũ, nhiều chương trình chạy nền.
Các thuyết âm mưu thường thất bại trước dao cạo này, vì chúng cần hàng loạt người giữ bí mật hoàn hảo, nhiều sự trùng hợp, và lý do để không ai lộ ra. Mỗi giả định thêm vào làm cả câu chuyện mỏng thêm một chút.
Đơn giản hơn chưa chắc đã đúng
Đến đây cần một lời cảnh báo quan trọng. Dao cạo Ockham là một nguyên tắc chọn lựa khi các giả thuyết ngang nhau về bằng chứng, chứ không phải luật của tự nhiên. Thế giới không có nghĩa vụ phải đơn giản.
Rất nhiều chuyện có lời giải thích phức tạp thật sự. Một người đau đầu kéo dài có thể vì nhiều nguyên nhân chồng nhau: thiếu ngủ, căng thẳng, mắt kém, và đôi khi một bệnh cần khám. Chọn lời giải thích đơn giản nhất là thiếu ngủ rồi bỏ qua thì có thể bỏ lỡ điều quan trọng.
Người ta cũng hay dùng sai dao cạo để gạt đi lời giải thích mình không thích, bằng cách gọi lời giải thích của mình là đơn giản. Đơn giản ở đây nghĩa là ít giả định, chứ không phải dễ hiểu hay quen tai.
Cách dùng đúng: khi hai lời giải thích đều khớp dữ kiện như nhau, hãy ưu tiên cái cần ít giả định hơn, và tiếp tục tìm bằng chứng phân biệt. Khi có bằng chứng mới, sẵn sàng đổi.
Luyện lối suy luận này mỗi ngày
Lối suy luận này luyện được qua những chuyện nhỏ. Khi xe máy không nổ, đừng đoán ngay hỏng nặng. Liệt kê các khả năng: hết xăng, hết ắc quy, bugi bẩn, khoá chưa bật. Khả năng nào giải thích được nhiều triệu chứng nhất, kiểm khả năng đó trước.
Thợ sửa xe giỏi làm đúng như vậy, và họ thường kiểm cái dễ kiểm và hay gặp trước. Đó cũng là một biến thể của dao cạo Ockham, được rèn qua kinh nghiệm hàng nghìn chiếc xe.
Khi đọc tin tức, bạn có thể làm tương tự: trước một sự việc gây xôn xao, có những lời giải thích nào khả dĩ, mỗi lời cần giả định những gì. Thói quen này làm bạn bình tĩnh hơn và ít bị cuốn theo lời giải thích giật gân nhất.
Câu hỏi cho bạn: lần gần nhất bạn đoán sai một chuyện, lời giải thích bạn chọn đã cần thêm bao nhiêu giả định mà bạn không để ý?
Câu hỏi thường gặp
Suy luận tìm lời giải thích tốt nhất khác quy nạp thế nào?
Quy nạp rút ra quy luật chung từ nhiều trường hợp. Suy luận tìm lời giải thích tốt nhất đi từ một chuyện cụ thể đã xảy ra tới nguyên nhân hợp lý nhất cho chuyện đó.
Charles Sanders Peirce là ai?
Ông là nhà triết học và nhà logic học người Mỹ ở thế kỷ mười chín, được xem là người đặt nền cho chủ nghĩa thực dụng trong triết học. Ông nổi tiếng với việc phân biệt rõ lối suy luận đặt giả thuyết bên cạnh suy diễn và quy nạp.
Dao cạo Ockham có phải luôn đúng không?
Không. Nó là nguyên tắc ưu tiên khi các giả thuyết ngang nhau về bằng chứng. Khi bằng chứng ủng hộ lời giải thích phức tạp hơn, mình phải theo bằng chứng.
Vì sao thuyết âm mưu khó đứng vững trước dao cạo Ockham?
Vì chúng thường cần rất nhiều giả định thêm, như nhiều người cùng giữ bí mật hoàn hảo. Mỗi giả định thêm là một chỗ có thể sai, nên tổng thể kém hợp lý hơn lời giải thích đơn giản.
Bác sĩ có dùng dao cạo Ockham không?
Có, ở dạng ưu tiên tìm một nguyên nhân giải thích được hết triệu chứng. Nhưng bác sĩ cũng được dạy rằng một người có thể mắc nhiều bệnh cùng lúc, nên không áp nguyên tắc này máy móc.
