Điều kiện cần là thứ phải có thì kết quả mới xảy ra được, nhưng có nó rồi chưa chắc kết quả đã xảy ra. Điều kiện đủ là thứ chỉ cần có nó là kết quả chắc chắn xảy ra. Có bằng lái là điều kiện cần để được lái xe máy trên đường, nhưng không phải điều kiện đủ để lái an toàn.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Chữ cần và đủ ai cũng nghe từ giờ toán cấp ba, rồi phần lớn quên đi. Tiếc là ngoài đời, lẫn hai chữ này gây ra không ít quyết định sai và nhiều lời hứa suông. Tập này mình nói cho thật đời.
Bằng lái, oxy và que diêm
Thử với vài ví dụ dễ. Có oxy là điều kiện cần để que diêm cháy. Không có oxy thì chắc chắn không cháy. Nhưng có oxy thì que diêm vẫn nằm yên trong hộp, chưa cháy được. Cần còn thiếu ma sát, còn thiếu que diêm khô.
Ngược lại, rơi từ tầng mười xuống đất không có gì đỡ là điều kiện đủ để bị thương nặng. Chỉ cần nó xảy ra là kết quả kéo theo. Nhưng không phải điều kiện cần, vì người ta có thể bị thương nặng theo trăm cách khác.
Có những thứ vừa cần vừa đủ. Một số chia hết cho hai khi và chỉ khi chữ số cuối là số chẵn. Có cái này thì có cái kia, không có cái này thì không có cái kia. Ngoài đời, những cặp vừa cần vừa đủ như vậy hiếm hơn mình tưởng.
Cách nhớ dễ nhất: cần là cánh cửa, phải đi qua nó, nhưng qua cửa chưa chắc tới nơi. Đủ là chuyến xe, lên xe là tới, nhưng có thể còn xe khác cũng tới.
Lỗi kinh điển: coi điều kiện cần là điều kiện đủ
Lỗi phổ biến nhất ngoài đời là thấy điều kiện cần rồi tưởng đã đủ. Bằng đại học thường là điều kiện cần cho nhiều công việc. Nhiều bạn trẻ nghĩ có bằng là có việc, rồi thất vọng khi ra trường.
Hay trong chuyện làm ăn: có mặt bằng đẹp là điều kiện gần như cần cho một quán ăn đông khách. Nhưng nhiều người thuê mặt bằng đẹp với giá cao rồi nghĩ mọi thứ sẽ tự đến. Món ăn, giá, cách phục vụ, những cái đó vẫn phải có đủ.
Lời quảng cáo khoá học hay dùng lỗi này rất khéo: học viên thành công đều có chứng chỉ này. Có thể đúng, nếu chứng chỉ là điều kiện cần cho nghề đó. Nhưng câu nói ngầm gợi ý rằng có chứng chỉ là đủ để thành công, một bước nhảy hoàn toàn khác.
Cách phòng là mỗi khi nghe một lời kiểu có cái này là có cái kia, hãy hỏi lại: đây là cửa phải qua, hay là chuyến xe chắc chắn tới. Nếu chỉ là cửa, thì sau cửa còn những gì nữa.
Lỗi ngược lại: coi điều kiện đủ là điều kiện cần
Lỗi ngược ít gặp hơn nhưng làm người ta khắt khe vô lý. Ví dụ: một cô giáo nghĩ học sinh làm hết bài tập về nhà thì sẽ hiểu bài. Có thể làm hết bài là một cách đủ để hiểu. Nhưng nếu cô coi đó là cách duy nhất, cô sẽ phạt một em hiểu bài bằng cách khác.
Trong gia đình, cha mẹ hay nói: con thức khuya học là chăm. Thức khuya có thể là một dấu hiệu chăm, nhưng không phải điều kiện cần. Có đứa học hiệu quả vào buổi sáng, ngủ sớm, mà vẫn chăm như ai.
Lỗi này hay biến thành thành kiến. Người nghĩ rằng phải có kinh nghiệm mười năm mới làm quản lý được sẽ bỏ qua những người trẻ có năng lực theo con đường khác.
Câu hỏi để phòng lỗi này là: ngoài con đường này, còn con đường nào khác dẫn tới cùng kết quả không. Nếu có, thì con đường này chỉ đủ, không phải cần.
Đọc chữ chỉ khi, nếu, miễn là cho đúng
Tiếng Việt dùng nhiều chữ để nói cần và đủ, và chúng dễ bị đọc nhầm. Câu nếu trời mưa thì đường ướt nói rằng mưa là đủ để đường ướt. Câu đường chỉ ướt khi trời mưa thì nói rằng mưa là cần, tức là đường ướt thì hẳn đã có mưa.
Hai câu này nghe na ná nhưng nói hai điều khác hẳn. Câu thứ hai dễ sai hơn nhiều, vì đường có thể ướt do xe tưới nước, do vỡ ống, do ai đó rửa xe. Tập sau mình sẽ quay lại đúng ví dụ này để nói về hai lỗi suy luận điều kiện.
Chữ miễn là thường báo hiệu điều kiện đủ: miễn là con về trước mười giờ thì được đi chơi. Chữ chỉ khi, chỉ cần, phải có thì báo hiệu điều kiện cần. Khi đọc hợp đồng hay quy định, để ý những chữ này có thể giúp bạn tránh hiểu nhầm một điều khoản.
Khi chính mình đặt điều kiện cho người khác, ví dụ cha mẹ hứa với con, hãy nói rõ đó là cần hay đủ. Con được điểm tốt thì được đi chơi, nghĩa là điểm tốt đủ để được đi. Nhưng nếu con không được điểm tốt mà vẫn có lý do chính đáng, cha mẹ có còn cho đi không? Nói rõ trước đỡ cãi nhau sau.
Đặt câu hỏi cần hay đủ trước mỗi quyết định lớn
Khi bạn chuẩn bị một việc lớn, như mở tiệm, đổi việc, cho con học trường mới, hãy liệt kê các điều kiện bạn đang nghĩ tới, rồi đánh dấu từng cái là cần hay đủ. Bạn sẽ thấy phần lớn chỉ là cần. Nghĩa là có đủ chúng rồi, vẫn chưa chắc thành.
Việc đó không làm bạn nản. Nó giúp bạn khỏi chủ quan và nhìn ra những thứ còn thiếu. Một kế hoạch mà người viết hiểu rõ đâu là cần, đâu là đủ, thường thực tế hơn một kế hoạch toàn những câu chắc chắn sẽ.
Khi nghe người khác hứa, bạn cũng biết hỏi gì. Nếu ai đó nói chỉ cần đầu tư khoản này là có lời, bạn hỏi: đó là đủ thật, hay chỉ là một trong những thứ cần?
Thử ngay: điều gì bạn đang tin là chìa khoá cho thành công của mình, và nó là cửa phải qua, hay là chuyến xe chắc chắn tới?
Câu hỏi thường gặp
Điều kiện cần và đủ là gì?
Đó là khi hai điều kiện đi liền nhau: có cái này thì có cái kia, và không có cái này thì không có cái kia. Trong toán học thường được nói bằng cụm khi và chỉ khi.
Có cách nào nhớ nhanh cần và đủ không?
Hãy nghĩ cần là cánh cửa bắt buộc phải qua, còn đủ là chuyến xe lên là tới. Qua cửa chưa chắc tới, còn lên xe thì tới, nhưng có thể có xe khác cũng tới.
Điều kiện cần có phải là điều kiện quan trọng nhất không?
Không nhất thiết. Một việc có thể có nhiều điều kiện cần, cái nào thiếu cũng hỏng. Quan trọng hay không tuỳ vào cái nào khó đạt nhất trong hoàn cảnh của bạn.
Trong hợp đồng, phân biệt cần và đủ có quan trọng không?
Rất quan trọng, vì nó quyết định khi nào một bên có nghĩa vụ. Gặp điều khoản khó hiểu, nên hỏi người soạn hoặc luật sư xem đó là điều kiện bắt buộc hay chỉ là một trong các trường hợp.
Học sinh hay nhầm cần và đủ ở đâu nhất?
Thường là khi đọc đề toán có chữ chỉ khi hoặc khi đảo một mệnh đề nếu thì. Viết thử ví dụ cụ thể với đồ vật quen thuộc giúp hiểu nhanh hơn ký hiệu.
