Từ câu nếu trời mưa thì đường ướt, khi thấy đường ướt bạn chưa được phép kết luận là trời đã mưa, và khi biết trời không mưa bạn cũng chưa được phép kết luận là đường khô. Hai bước nhảy đó có tên là khẳng định hệ quả và phủ định tiền kiện, và chúng là hai lỗi suy luận phổ biến nhất trong lời nói hằng ngày.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Tập trước về điều kiện cần và đủ, mình có hứa sẽ quay lại con đường ướt. Hôm nay là lúc đó. Cũng là dịp nói về hai lối suy luận đúng mà bạn dùng hàng ngày mà không biết tên.
Buổi trưa nắng và con đường ướt
Trưa nắng chang chang, bạn ra đường thấy mặt nhựa ướt sáng loáng. Câu đầu tiên bật ra: ơ, vừa mưa à. Nhưng trời xanh ngắt, không một gợn mây. Ngó lên, bạn thấy chiếc xe tưới nước vừa đi qua.
Câu nếu mưa thì đường ướt là đúng. Nhưng từ đường ướt đi ngược về mưa là một bước nhảy. Mưa chỉ là một trong nhiều cách làm đường ướt. Xe tưới, ống nước vỡ, nhà ai rửa sân, triều cường, đều cho cùng một kết quả.
Bước nhảy đó gọi là khẳng định hệ quả: thấy cái kết quả trong câu nếu thì, rồi khẳng định luôn cái nguyên nhân. Nó nghe tự nhiên đến mức hầu như ai cũng làm, và phần lớn thời gian nó cũng đoán trúng. Chính vì hay trúng nên mình quên rằng nó không chắc.
Ở ví dụ đường ướt thì chẳng hại gì. Nhưng cùng lối nghĩ đó, khi áp vào con người, sẽ thành những kết luận rất bất công.
Khẳng định hệ quả trong những chuyện nghiêm túc hơn
Một ví dụ rất quen: nếu đứa trẻ bị bắt nạt ở trường thì nó sẽ ngại đi học. Con mình dạo này ngại đi học. Vậy là nó bị bắt nạt. Kết luận này có thể đúng, và đáng để cha mẹ hỏi han. Nhưng còn nhiều lý do khác: mệt, chán một môn, buồn chuyện bạn bè, thiếu ngủ.
Nếu cha mẹ nhảy thẳng tới kết luận bị bắt nạt, có khi lên trường làm to chuyện trong khi gốc rễ ở chỗ khác. Lối nghĩ đúng là coi đó là một khả năng cần kiểm, chứ chưa phải sự thật.
Trong công việc: nếu nhân viên không hài lòng thì họ sẽ nghỉ việc. Anh này vừa nghỉ việc, vậy anh ấy không hài lòng với công ty. Có thể anh ấy chuyển nhà, về quê chăm bố mẹ, đi học. Kết luận vội làm người quản lý sửa sai chỗ.
Lối nghĩ khẳng định hệ quả cũng là thứ quảng cáo rất thích. Người khoẻ mạnh thường uống nhiều nước, bạn muốn khoẻ, vậy hãy uống sản phẩm nước này. Một khung hở được bọc trong hình ảnh đẹp.
Lỗi anh em: phủ định tiền kiện
Lỗi thứ hai đi theo chiều khác. Nếu mưa thì đường ướt. Hôm nay không mưa. Vậy đường khô. Sai, vì xe tưới vẫn có thể làm đường ướt. Bỏ đi một nguyên nhân không có nghĩa là bỏ được kết quả.
Ngoài đời nó thường nghe như thế này: nếu ăn đồ chiên nhiều thì dễ béo, mình không ăn đồ chiên, vậy mình không béo được. Hoặc: nếu học thêm thì điểm cao, con không học thêm, vậy điểm sẽ thấp. Cả hai đều bỏ qua mọi con đường khác dẫn tới cùng kết quả.
Lỗi này đặc biệt nguy hiểm khi nói về an toàn. Nếu nhậu say mà lái xe thì dễ tai nạn. Hôm nay mình không say. Vậy mình lái an toàn. Không say là tốt, nhưng mệt, buồn ngủ, mải nhìn điện thoại vẫn còn đó.
Mẹo nhớ: câu nếu thì chỉ nói về một con đường. Nó không nói đó là con đường duy nhất. Cả hai lỗi đều xuất phát từ việc ngầm coi nó là duy nhất.
Hai lối suy luận đúng mà bạn dùng mỗi ngày
Đối ứng với hai lỗi là hai lối đúng. Lối thứ nhất: nếu mưa thì đường ướt, trời đang mưa, vậy đường ướt. Có tiền kiện thì có hệ quả. Người học logic gọi nó bằng tên Latinh là modus ponens, mình gọi là lối khẳng định thuận chiều.
Lối thứ hai thú vị hơn: nếu mưa thì đường ướt, đường khô cong, vậy trời không mưa. Không có hệ quả thì chắc chắn không có tiền kiện. Tên Latinh là modus tollens. Đây là lối mà nhà khoa học dùng để bác bỏ giả thuyết: nếu giả thuyết đúng thì phải thấy cái này, không thấy, vậy giả thuyết sai.
Để ý: lối đúng thứ hai là đi ngược nhưng đi từ chỗ không có. Lỗi khẳng định hệ quả cũng đi ngược nhưng đi từ chỗ có. Chỉ khác một chữ không mà một bên chắc chắn, một bên chỉ là đoán.
Bạn dùng lối thứ hai hàng ngày khi tìm đồ thất lạc: nếu chìa khoá để trong túi áo thì sờ phải thấy, sờ không thấy, vậy không ở túi áo. Gạch đi một chỗ, tìm chỗ khác.
Đáp lại thế nào khi gặp một kết luận vội
Khi ai đó nhảy từ kết quả về nguyên nhân, câu hỏi nhẹ nhàng nhất là: còn lý do nào khác cũng dẫn tới chuyện này không? Bạn không phủ nhận khả năng họ nêu, chỉ mở thêm những khả năng khác lên bàn.
Nếu được, hãy đưa ra cách kiểm. Muốn biết đường ướt do mưa hay không, nhìn xem mái nhà có ướt không, cây có ướt không. Muốn biết con có bị bắt nạt không, hỏi cô giáo chủ nhiệm, để ý xem con có vết thương lạ, có mất đồ thường xuyên không.
Với chính mình, thói quen tốt là khi kết luận một điều về người khác dựa trên một biểu hiện, hãy nghĩ ra ít nhất hai cách giải thích khác. Không để thay đổi kết luận ngay, chỉ để giữ nó ở đúng vị trí: một khả năng.
Câu hỏi cho bạn tuần này: lần gần nhất bạn nghĩ ai đó giận mình vì họ không trả lời tin nhắn, bạn đã nghĩ tới những lý do nào khác?
Câu hỏi thường gặp
Khẳng định hệ quả là gì?
Đó là lỗi suy luận từ câu nếu A thì B và việc B xảy ra, rồi kết luận A đã xảy ra. Lỗi nằm ở chỗ B có thể do nhiều nguyên nhân khác ngoài A.
Phủ định tiền kiện là gì?
Đó là lỗi suy luận từ câu nếu A thì B và việc A không xảy ra, rồi kết luận B không xảy ra. Lỗi nằm ở chỗ B vẫn có thể xảy ra theo con đường khác.
Modus tollens dùng trong khoa học thế nào?
Nhà khoa học suy ra một điều phải quan sát được nếu giả thuyết đúng, rồi đi kiểm. Không thấy điều đó thì giả thuyết bị nghi ngờ hoặc bị bác bỏ, sau khi đã kiểm kỹ phương pháp đo.
Vì sao bác sĩ không chẩn đoán chỉ từ một triệu chứng?
Vì một triệu chứng có thể do nhiều bệnh gây ra. Kết luận từ triệu chứng về bệnh chính là khẳng định hệ quả, nên bác sĩ cần thêm thăm khám và xét nghiệm để thu hẹp khả năng.
Làm sao dạy trẻ tránh lỗi khẳng định hệ quả?
Chơi trò đoán nguyên nhân: thấy sàn ướt, con nghĩ ra được mấy lý do. Trẻ quen với ý rằng một chuyện có thể có nhiều nguyên nhân, và học cách đi tìm bằng chứng phân biệt.
