Lập luận vòng quanh là khi lý lẽ đưa ra để chứng minh một điều thật ra đã ngầm chứa chính điều đó, như nói anh ấy đáng tin vì anh ấy là người thật thà. Câu hỏi gài bẫy là câu hỏi đã nhét sẵn một khẳng định chưa được chứng minh, khiến trả lời có hay không đều như thừa nhận nó.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Khép lại loạt bài các kiểu ngụy biện, mình nói về hai lối tự khép kín. Một lối chạy vòng như con chó đuổi đuôi, một lối như cái bẫy chuột mở sẵn cửa. Cả hai đều khó nhận ra vì chúng không có chỗ hở rõ ràng nào, chỉ có một vòng tròn.
Nó đúng vì nó đúng: vòng tròn trong lời nói
Thử nghe: sách này đáng đọc vì đó là một cuốn sách hay. Câu này không sai về ngữ pháp, nhưng nó không cho bạn thêm lý do nào. Đáng đọc và hay gần như là một. Lý lẽ chỉ là kết luận được nói bằng chữ khác.
Dạng dài hơn khó nhận ra hơn: vị thầy này nói gì cũng đúng, vì chính thầy đã dạy rằng lời thầy là chân lý. Lời của thầy được dùng để chứng minh lời của thầy đáng tin. Vòng tròn khép kín, không có điểm nào chạm vào thực tế bên ngoài.
Người học logic gọi lối này bằng một cụm từ cổ nghĩa là đòi hỏi điều đang cần chứng minh. Trong tiếng Anh, cụm từ tương ứng hay bị dùng sai trong đời thường theo nghĩa gợi ra câu hỏi, nhưng nghĩa gốc của nó chính là lối lập luận vòng quanh này.
Cách nhận ra: tách lý lẽ và kết luận ra, rồi hỏi: nếu mình chưa tin kết luận, lý lẽ này có cho mình lý do để tin không? Nếu muốn chấp nhận lý lẽ thì phải tin kết luận trước, đó là vòng tròn.
Vòng tròn rộng: khi nó được giấu qua nhiều bước
Vòng tròn khó thấy nhất là vòng tròn rộng, đi qua vài bước. Ví dụ trong chuyện làm ăn: công ty này uy tín vì có nhiều khách hàng tin dùng. Vì sao khách tin dùng? Vì công ty uy tín. Hai câu ở hai chỗ khác nhau trong một bài giới thiệu, nên người đọc không nhận ra chúng tựa vào nhau.
Trong đánh giá người khác, vòng tròn thường thế này: cậu ấy là học sinh cá biệt, nên những gì cậu ấy làm đều có vấn đề. Còn vì sao cậu ấy là học sinh cá biệt? Vì những gì cậu ấy làm có vấn đề. Nhãn và hành vi tựa vào nhau, không ai còn nhìn hành vi một cách mới.
Vòng tròn kiểu này nguy hiểm vì nó tự củng cố. Mỗi lần nhìn qua, nó lại có vẻ đúng hơn. Muốn phá, phải tìm một điểm tựa bên ngoài vòng: một bằng chứng độc lập, một người quan sát chưa có định kiến.
Khi ai đó đưa ra một lý lẽ, mình hay hỏi thêm một bước: thế cái đó thì dựa vào đâu. Thường chỉ sau hai ba bước là biết mình đang đi thẳng hay đang đi vòng.
Câu hỏi gài bẫy: trả lời kiểu nào cũng mắc
Ví dụ kinh điển trong sách logic là một câu hỏi về chuyện đã thôi làm điều xấu chưa. Phiên bản học đường: cậu đã thôi quay cóp chưa? Trả lời rồi, nghĩa là từng quay cóp. Trả lời chưa, nghĩa là vẫn đang quay cóp. Câu hỏi đã nhét sẵn khẳng định cậu có quay cóp.
Ngoài đời, câu hỏi gài bẫy xuất hiện nhiều hơn mình tưởng. Sao em lúc nào cũng về muộn? Câu này đã gài sẵn chữ lúc nào cũng. Trả lời bằng lý do về muộn hôm nay là ngầm chấp nhận mình lúc nào cũng muộn.
Người phỏng vấn cũng hay dùng biến thể nhẹ: anh nghĩ vì sao dự án trước của anh thất bại? Nếu dự án đó không hẳn thất bại, việc trả lời thẳng là chấp nhận một khung đánh giá chưa đúng.
Câu hỏi gài bẫy không phải lúc nào cũng cố ý. Nhiều khi người hỏi thật lòng tin vào điều đã nhét trong câu hỏi. Nhưng dù cố ý hay không, cách đáp đúng vẫn giống nhau.
Đáp lại câu hỏi gài bẫy
Nguyên tắc là trả lời vào điều đã được nhét sẵn, chứ đừng trả lời câu hỏi bề mặt. Với câu cậu đã thôi quay cóp chưa, câu đáp là: mình chưa bao giờ quay cóp, nên không có chuyện thôi hay chưa thôi.
Với câu sao em lúc nào cũng về muộn, câu đáp dịu hơn: tuần này em về muộn hai hôm, đúng là em cần sắp xếp lại. Nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Bạn nhận phần đúng, sửa phần bị phóng đại, mà không biến thành cãi nhau.
Trong phỏng vấn, có thể đáp: dự án đó có phần không đạt mục tiêu, và có phần đạt. Em kể cả hai được không. Bạn lịch sự đặt lại khung, rồi trả lời trung thực trong khung đúng.
Điều cần tránh là trả lời có hoặc không thật nhanh cho xong. Câu hỏi gài bẫy dựa vào chính phản xạ đó. Chậm một nhịp để nghe xem câu hỏi đã giả định gì, là đủ để thoát.
Tránh tự dựng vòng tròn và gài bẫy người khác
Ở chiều ngược lại, hãy để ý câu hỏi của chính mình. Cha mẹ hỏi con: sao con lười thế? là đã gài sẵn chữ lười. Hỏi: hôm nay có chuyện gì làm con chưa muốn làm bài? mở ra khả năng con mệt, con buồn, con không hiểu bài. Câu hỏi thứ hai thường cho câu trả lời thật hơn.
Khi viết hay nói để thuyết phục, hãy tự soát xem lý lẽ của mình có đứng được với người chưa tin kết luận không. Nếu nó chỉ thuyết phục được người đã đồng ý sẵn, rất có thể bạn đang đi vòng.
Một bài tập vui để làm cùng bạn bè: mỗi người đặt một câu hỏi gài bẫy về một chuyện vô hại, như sao cậu luôn ăn hết phần bánh của mình, rồi người kia tìm câu trả lời gỡ bẫy. Sau vài lượt, bạn sẽ nghe ra bẫy rất nhanh.
Câu hỏi cho bạn mang về: câu hỏi nào bạn hay hỏi người thân mà đã nhét sẵn một kết luận về họ?
Câu hỏi thường gặp
Lập luận vòng quanh là gì?
Đó là lập luận mà lý lẽ đưa ra đã ngầm chứa chính kết luận cần chứng minh. Người chưa tin kết luận sẽ không tìm thấy lý do mới nào để tin.
Câu hỏi gài bẫy là gì?
Đó là câu hỏi đã nhét sẵn một khẳng định chưa được chứng minh, khiến mọi câu trả lời có hay không đều như thừa nhận khẳng định đó.
Làm sao trả lời câu hỏi gài bẫy?
Chỉ ra và trả lời vào điều đã được giả định sẵn, thay vì trả lời câu hỏi bề mặt. Nhận phần đúng nếu có, sửa phần bị phóng đại.
Lập luận vòng quanh có hay gặp trong quảng cáo không?
Có, thường ở dạng thương hiệu được tin dùng vì uy tín, và uy tín vì được tin dùng. Hãy tìm bằng chứng độc lập như đánh giá từ nguồn không liên quan.
Vì sao lập luận vòng quanh khó nhận ra?
Vì về mặt hình thức nó không sai và kết luận luôn khớp với lý lẽ. Lỗi chỉ lộ ra khi hỏi lý lẽ đó dựa vào đâu, và thấy nó quay về kết luận.
