Công kích cá nhân là bác bỏ một ý kiến bằng cách nhắm vào người nói, như tuổi tác, học vấn, quá khứ hay tính cách của họ, thay vì nhắm vào lý lẽ. Nó có hai người anh em hay gặp: đáp lại bằng câu anh cũng vậy thôi, và chê ý tưởng vì nó đến từ đâu thay vì xét nó đúng hay sai.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Ba lối này có chung một gốc: chuyển ánh đèn từ điều được nói sang người nói. Chúng hiệu quả đến khó chịu, vì người nghe thường nhớ lời chê người lâu hơn nhớ lý lẽ. Hôm nay mình bóc từng lối, và nói luôn khi nào xét người nói lại là việc chính đáng.
Lối thứ nhất: nhắm thẳng vào người
Trong cuộc họp, một nhân viên mới đề xuất đổi cách xếp hàng trong kho để lấy hàng nhanh hơn. Một anh làm lâu năm đáp: em mới vào được ba tháng, biết gì về kho mà đề xuất. Câu này không nói gì về đề xuất cả. Nó chỉ nói về người đề xuất.
Đề xuất đó có thể hay hoặc dở, nhưng câu trả lời không giúp phân biệt. Một người mới vẫn có thể nhìn ra điều người cũ quen mắt bỏ qua. Ngược lại, người lâu năm cũng có thể sai. Tuổi nghề là thông tin, nhưng không thay được việc xét chính đề xuất.
Dạng thô hơn thì ai cũng nhận ra: anh thì biết gì, học hết lớp mấy. Dạng tinh vi hơn khó nhận ra hơn: thôi, người như chị ấy thì nói vậy là phải rồi. Câu này nghe như thông cảm, thật ra là gạt bỏ ý kiến bằng cách dán nhãn người nói.
Đáp lại thế nào? Câu mình thấy dịu mà hiệu quả là: anh nói đúng là em mới, nên em càng cần anh chỉ giúp chỗ nào trong đề xuất chưa ổn. Bạn nhận phần đúng về mình, rồi mời người kia quay lại nội dung.
Lối thứ hai: anh cũng vậy thôi
Mẹ nhắc con: con bớt chơi điện thoại đi, mắt kém rồi đấy. Con đáp: mẹ cũng xem điện thoại cả tối còn gì. Câu đáp này có thể đúng sự thật, nhưng nó không trả lời được chuyện mắt con có kém đi vì điện thoại hay không.
Người học logic gọi lối này bằng tên Latinh có nghĩa là anh cũng vậy. Nó chỉ ra người nói không sống đúng lời mình nói. Điều đó có thể làm người nói mất uy tín, nhưng không làm lời khuyên sai đi. Một bác sĩ hút thuốc khuyên bạn bỏ thuốc, lời khuyên vẫn đúng.
Lối này đặc biệt hay xuất hiện khi hai bên cùng có lỗi. Mỗi lần một bên nêu lỗi bên kia, bên kia lại lôi ra một lỗi cũ. Cuộc nói chuyện biến thành cuộc đếm lỗi, và không vấn đề nào được giải quyết.
Cách gỡ: thừa nhận phần đúng rồi tách hai chuyện ra. Mẹ có thể nói: ừ, mẹ cũng xem nhiều thật, mẹ sẽ bớt. Còn mắt con thì mình vẫn phải bàn, hai chuyện không loại trừ nhau. Thừa nhận như vậy không yếu đi, nó cho thấy mình đang quan tâm vấn đề hơn quan tâm thắng thua.
Lối thứ ba: chê ý tưởng vì nguồn gốc của nó
Lối thứ ba tinh vi hơn: bác bỏ một ý vì nó đến từ đâu. Cách này là của bên công ty đối thủ, thôi bỏ đi. Hay: phương pháp này người nước ngoài nghĩ ra, không hợp với mình đâu. Nguồn gốc của ý không cho biết ý đó đúng hay sai.
Chiều ngược lại cũng là lỗi: tin một ý chỉ vì nó đến từ nơi mình quý. Cách này ông bà mình dùng từ xưa nên chắc chắn tốt. Có những cách ông bà dùng rất hay, có những cách đã được thay vì có cách tốt hơn. Mỗi cách phải xét riêng.
Lối này hay đi kèm với câu chuyện về động cơ: anh ủng hộ chuyện này vì anh có lợi. Động cơ có thể là thật, nhưng một người có lợi vẫn có thể đưa ra lý lẽ đúng. Cái cần xét vẫn là lý lẽ.
Người học logic gọi đây là ngụy biện nguồn gốc. Gặp nó, câu hỏi đơn giản là: giả sử ý này đến từ một người mình hoàn toàn tin, mình sẽ đánh giá nó thế nào? Nếu đánh giá khác đi, nghĩa là mình đang chấm người, không chấm ý.
Khi nào xét người nói là chính đáng?
Không phải lúc nào nhắc tới người nói cũng là ngụy biện. Có những tình huống mà con người chính là điều cần bàn. Khi chọn người trông trẻ, quá khứ của họ là thông tin trực tiếp liên quan. Khi một nhân chứng kể lại sự việc, việc họ có lý do để nói sai là điều toà án phải xét.
Ranh giới là thế này: nếu bạn đang đánh giá một lập luận, thì hãy xét lập luận. Nếu bạn đang phải tin lời ai đó về một điều bạn không tự kiểm được, thì độ tin cậy của người đó là thông tin chính đáng.
Ví dụ, một người bán hàng nói sản phẩm này tốt nhất thị trường. Nhắc tới việc họ hưởng hoa hồng không phải ngụy biện, vì bạn đang phải tin lời họ về chất lượng. Nhưng nếu họ đưa ra bảng so sánh có nguồn kiểm được, thì bạn nên xét bảng so sánh đó, dù họ có hưởng hoa hồng.
Nói ngắn gọn: lời chứng thì xét người, lý lẽ thì xét lý lẽ. Lẫn hai thứ này là nguồn gốc của rất nhiều cuộc cãi nhau.
Giữ cuộc nói chuyện ở chỗ lý lẽ
Ba lối hôm nay đều có chung một phản xạ đáp lại: kéo ánh đèn về lại nội dung. Mấy câu mình hay dùng: có thể anh nói đúng về em, nhưng còn chuyện kia thì sao. Hoặc: mình cứ coi như ý này của một người lạ, thì nó có ổn không.
Khi chính mình bị cám dỗ chê người thay vì chê ý, hãy để ý cảm giác. Thường là lúc mình thấy lý lẽ của người kia khó cãi, hoặc lúc mình đã không ưa họ từ trước. Đó là tín hiệu nên dừng một nhịp.
Trong môi trường làm việc, một thói quen tốt cho người quản lý là tách góp ý về đề xuất ra khỏi đánh giá về người. Đề xuất này có ba điểm cần xem lại, và em đã chủ động đề xuất là điều tốt. Hai câu tách bạch, không câu nào ăn vào câu nào.
Câu hỏi cho bạn: ý kiến nào gần đây bạn đã gạt đi chỉ vì người nói ra nó, và nếu một người bạn quý nói y như vậy, bạn có nghe khác đi không?
Câu hỏi thường gặp
Ad hominem là gì?
Đó là tên Latinh của ngụy biện công kích cá nhân, nghĩa là nhắm vào người. Nó chỉ lối bác bỏ ý kiến bằng cách chê người nói thay vì chỉ ra lý lẽ sai ở đâu.
Chỉ ra người khác nói một đằng làm một nẻo có sai không?
Không sai nếu mục đích là bàn về sự nhất quán của họ. Nhưng nó không chứng minh lời khuyên của họ sai. Lời khuyên vẫn phải được xét riêng.
Ngụy biện nguồn gốc là gì?
Đó là đánh giá một ý tưởng đúng hay sai dựa trên nơi nó xuất phát, thay vì dựa trên nội dung. Nó có thể theo chiều chê, cũng có thể theo chiều tin mù quáng.
Khi nào nhắc đến động cơ của người nói là hợp lý?
Khi bạn phải dựa vào lời chứng của họ cho một điều bạn không tự kiểm được. Khi họ đưa ra lý lẽ và bằng chứng kiểm được, hãy xét lý lẽ và bằng chứng.
Làm sao đáp khi bị công kích cá nhân trước đám đông?
Giữ giọng bình tĩnh, nhận phần đúng nếu có, rồi hỏi lại về nội dung. Người nghe thường đánh giá cao người không đáp trả bằng công kích tương tự.
