Lập luận có động cơ là khi mình đã muốn một kết luận từ trước, rồi lý trí làm việc như một luật sư bào chữa, đi tìm mọi lý do để đỡ cho kết luận đó, thay vì làm việc như một quan toà cân nhắc cả hai phía. Cách nhận ra nó là tự hỏi: nếu kết luận này đúng, mình được lợi gì?
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Tập trước mình nói về thiên kiến xác nhận, cái xu hướng thấy điều mình đã tin. Tập này đi sâu thêm một tầng: điều mình muốn tin. Có những lúc bạn không chỉ tin, mà còn cần điều đó đúng. Và khi cần, lý trí trở thành một cỗ máy tìm lý do rất khéo.
Chiếc điện thoại mới và sáu lý do
Bạn muốn mua chiếc điện thoại mới. Chiếc cũ vẫn chạy tốt. Nhưng bạn bắt đầu thấy nó chậm hơn hôm qua, pin có vẻ yếu hơn, máy ảnh không đủ đẹp cho chuyến đi sắp tới, lại đang có khuyến mãi. Trong một buổi tối, bạn có sáu lý do.
Điều thú vị là sáu lý do đó không xuất hiện trước khi bạn muốn mua. Chúng xuất hiện sau, và xuất hiện rất nhanh. Đó là dấu hiệu của lập luận có động cơ: kết luận có trước, lý do đến sau để lấp vào.
Nhiều nhà tâm lý học ví lý trí trong những lúc này như một người phát ngôn hay một luật sư. Việc của người phát ngôn không phải là tìm sự thật, mà là trình bày quyết định đã có sao cho nghe hợp lý nhất. Mình vừa là thân chủ, vừa là luật sư, vừa là người nghe bị thuyết phục.
Mua điện thoại là chuyện nhỏ. Nhưng cùng cơ chế đó vận hành khi mình chọn tin một tin đồn về người mình không ưa, hay bỏ qua lời cảnh báo về một khoản đầu tư mình đã trót bỏ tiền vào.
Quan toà và luật sư: hai câu hỏi khác nhau
Có một cách phân biệt rất gọn mà mình thích. Khi gặp một điều mình muốn tin, mình hỏi: mình có được phép tin điều này không? Chỉ cần tìm ra một lý do là đủ, và gần như lúc nào cũng tìm được.
Khi gặp một điều mình không muốn tin, mình hỏi: mình có buộc phải tin điều này không? Lúc đó chỉ cần tìm ra một chỗ nghi ngờ là đủ để thoát, và cũng gần như lúc nào cũng tìm được.
Hai câu hỏi đó đặt hai mức chứng minh khác nhau cho hai loại kết luận. Đó chính là bộ máy của lập luận có động cơ. Người làm quan toà thì đặt cùng một câu hỏi cho mọi kết luận: bằng chứng nghiêng về phía nào?
Thử để ý trong tuần này, khi đọc một tin, bạn đang hỏi được phép tin hay buộc phải tin. Riêng việc nhận ra câu hỏi mình đang đặt đã là một nửa chặng đường.
Dấu hiệu nhận ra lập luận có động cơ ở chính mình
Dấu hiệu thứ nhất: lý do xuất hiện sau quyết định. Nếu bạn để ý thấy mình đã quyết từ lâu và giờ đang gom lý do, hãy chậm lại.
Dấu hiệu thứ hai: cảm giác nhẹ nhõm khi tìm được lý do. Khi bạn đọc được một bài viết nói điều mình muốn nghe và thấy như được cởi trói, đó là cảm giác của luật sư vừa thắng một điểm, không phải của người vừa tìm ra sự thật.
Dấu hiệu thứ ba: khó chịu khi ai đó hỏi lại. Nếu câu hỏi anh chắc không làm bạn bực, có lẽ bạn đang cân nhắc thật. Nếu nó làm bạn bực, có thể bạn đang bảo vệ một điều mình cần nó đúng.
Dấu hiệu thứ tư: bạn không nói được điều gì sẽ làm mình đổi ý. Đây là dấu hiệu chung của mọi niềm tin bị khoá kín, và mình sẽ còn gặp nó nhiều lần trong chương trình này.
Khi tiền bạc, danh dự và tình cảm chen vào
Lập luận có động cơ mạnh nhất ở ba chỗ: tiền, danh dự và tình cảm. Một người đã đổ tiền vào một mảnh đất sẽ tìm mọi lý do để tin nó sắp lên giá. Một người đã nói to trước họ hàng rằng con mình sẽ đỗ trường chuyên sẽ khó chấp nhận lời góp ý của cô giáo.
Tình cảm là chỗ khó nhất. Khi người mình thương bị nói xấu, mình gần như không thể đánh giá công bằng. Điều đó không sai về mặt con người, thậm chí đáng quý. Chỉ là nên biết mình đang ở vai người thân, không phải vai quan toà.
Trong những trường hợp này, cách tốt nhất là nhờ một người không có động cơ. Người ngoài cuộc, không có tiền trong mảnh đất, không quen người bị nói xấu, thường nhìn rõ hơn. Họ không giỏi hơn mình, họ chỉ không có luật sư nhỏ trong đầu cho chuyện này.
Những người làm nghề đòi khách quan như thẩm phán, trọng tài, người chấm thi, thường được yêu cầu rút lui khi có quan hệ với một bên. Đó là cách xã hội thừa nhận rằng ai cũng có động cơ, kể cả người tốt nhất.
Đổi vai: từ luật sư sang người đi tìm
Có một bài tập giúp đổi vai rất hiệu quả: viết ra lập luận tốt nhất cho phía mình không muốn. Nếu bạn muốn mua điện thoại, hãy viết đoạn văn thuyết phục nhất có thể cho việc không mua. Viết thật lòng, như thể bạn được trả tiền để viết nó.
Một bài tập khác là đặt cược. Hỏi mình: nếu phải đặt cược một khoản tiền thật vào việc kết luận này đúng, mình có dám không? Cái cảm giác ngần ngại khi tưởng tượng mất tiền thường nói thật hơn những lý do mình tự đưa ra.
Bài tập thứ ba là để thời gian trôi qua. Nhiều quyết định có động cơ sẽ tự lộ ra sau vài ngày, khi cơn muốn đã nguội. Quy tắc chờ một đêm trước khi mua món đồ đắt tiền dựa trên đúng điều này.
Câu hỏi để bạn mang theo: quyết định gần nhất mà bạn tìm được rất nhiều lý do, những lý do đó xuất hiện trước hay sau khi bạn đã muốn?
Câu hỏi thường gặp
Lập luận có động cơ khác thiên kiến xác nhận thế nào?
Thiên kiến xác nhận là xu hướng ủng hộ điều mình đã tin. Lập luận có động cơ nhấn mạnh vào điều mình muốn tin vì có lợi ích hay cảm xúc gắn với nó. Hai thứ thường đi chung.
Hợp lý hoá là gì?
Hợp lý hoá là tìm những lý do nghe hợp lý cho một quyết định đã được đưa ra vì những động cơ khác. Đó là một biểu hiện thường gặp của lập luận có động cơ.
Có cách nào hết hẳn lập luận có động cơ không?
Không hẳn, vì ai cũng có lợi ích và tình cảm. Nhưng có thể giảm bằng thói quen viết lập luận cho phía bên kia, chờ thêm thời gian và hỏi ý kiến người không liên quan.
Vì sao người tốt cũng mắc lỗi này?
Vì nó không phải lỗi đạo đức mà là cách bộ não bảo vệ những điều quan trọng với mình. Người tốt có khi còn mắc nhiều hơn khi bảo vệ người thân.
Làm sao biết người khác đang lập luận có động cơ?
Để ý xem họ có lợi gì nếu kết luận đúng, và họ có nói được điều gì sẽ khiến họ đổi ý không. Nhưng nên dùng điều này để hiểu họ hơn, không phải để gạt bỏ lý lẽ của họ.
