Có, bằng chứng vẫn làm người ta đổi ý, nhưng chậm hơn và ít hơn mình mong rất nhiều. Hầu như không ai đổi ý ngay giữa một cuộc cãi nhau, và cách đưa bằng chứng, ai đưa, lúc nào, có để lại lối lui cho người kia không, quan trọng không kém bản thân bằng chứng.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Chắc bạn từng trải qua cảnh này: gửi cho người thân một bài báo đàng hoàng để đính chính một tin đồn, rồi nhận lại sự im lặng, hoặc tệ hơn, một tin đồn khác. Tập này mình bàn chuyện vì sao, và có làm gì khác được không.
Cuộc cãi nhau qua chiếc điện thoại
Chị gái gửi vào nhóm gia đình một tin: uống nước chanh pha nóng mỗi sáng chữa được một bệnh nặng. Em gái đọc thấy sai, tìm ngay một bài viết của bác sĩ, gửi vào nhóm kèm câu: tin này sai rồi chị ơi. Chị gái không trả lời. Hôm sau chị gửi thêm hai tin cùng loại.
Em gái làm đúng hết về mặt lý lẽ: bằng chứng tốt, nguồn đáng tin. Nhưng nhìn từ phía chị gái, chuyện xảy ra là: chị bị em sửa sai trước cả nhà. Bài báo kia không còn là thông tin, nó là một lời tuyên bố chị sai.
Lúc đó, việc đổi ý không còn chỉ là chuyện chấp nhận một sự thật về nước chanh. Nó là chuyện chấp nhận thua em trước mặt mọi người. Rất ít ai sẵn lòng trả cái giá đó, dù chỉ trong một nhóm chat.
Điều này không có nghĩa là chị gái không thể đổi ý. Có thể vài tuần sau, khi nghe một bác sĩ quen nói cùng điều đó trong một cuộc trò chuyện riêng, chị sẽ lặng lẽ thôi gửi tin kiểu này. Đổi ý thường diễn ra như vậy: âm thầm, chậm, và không ai được ghi công.
Hiệu ứng phản tác dụng: có thật nhưng hiếm hơn mình tưởng
Khoảng hơn mười năm trước, một số nghiên cứu cho thấy khi đính chính một niềm tin sai, có người còn tin điều sai đó mạnh hơn. Hiện tượng này được đặt tên là hiệu ứng phản tác dụng, và nó lan rất nhanh trên báo chí, vì nghe vừa bất ngờ vừa buồn.
Về sau, các nhà nghiên cứu làm lại với số người lớn hơn nhiều, nhiều chủ đề hơn, và thấy hiệu ứng này hiếm hơn nhiều so với tưởng tượng ban đầu. Phần lớn trường hợp, khi được đưa thông tin đính chính, người ta có dịch chuyển niềm tin theo hướng đúng, dù chỉ một chút.
Bức tranh hiện nay, theo những gì mình biết, là: bằng chứng có tác dụng, nhưng tác dụng thường nhỏ, và dễ phai nếu người ta tiếp tục nghe thông tin sai từ những nguồn quen thuộc. Ngoài ra, những niềm tin gắn chặt với danh tính của một nhóm khó đổi hơn những niềm tin bình thường.
Đây cũng là một bài học về chính bằng chứng: một phát hiện nghe hấp dẫn, lan rộng, rồi được điều chỉnh khi có thêm dữ liệu. Nếu bạn từng nghe rằng đưa bằng chứng chỉ phản tác dụng, giờ bạn có thể cập nhật niềm tin đó.
Điều gì làm bằng chứng dễ được nghe hơn?
Thứ nhất là người đưa. Bằng chứng từ người cùng phía, người mình quý, người không có vẻ đang muốn thắng mình, dễ được nghe hơn nhiều. Một bác sĩ trong họ nói nhẹ nhàng thường hiệu quả hơn ba bài báo do em út gửi.
Thứ hai là chỗ đưa. Nói riêng dễ hơn nói trước đám đông. Trong nhóm chat gia đình, một tin nhắn riêng hỏi chị ơi chị đọc tin này ở đâu vậy, em thấy có chỗ lạ, ít đe doạ hơn nhiều so với một lời đính chính công khai.
Thứ ba là lối lui. Nếu đổi ý đồng nghĩa với thừa nhận mình ngốc, người ta sẽ không đổi. Nếu có một cách để đổi mà vẫn giữ thể diện, như tin này lan rộng lắm, ai đọc cũng dễ tin, khả năng đổi tăng lên.
Thứ tư là câu chuyện thay thế. Chỉ nói điều kia sai để lại một khoảng trống, mà người ta không thích khoảng trống. Đưa kèm một lời giải thích khác, như nước ấm buổi sáng giúp dễ chịu nhưng không chữa bệnh, dễ được chấp nhận hơn.
Đừng cố thắng trong một lần
Một điều mình học được qua nhiều cuộc nói chuyện: thay đổi niềm tin là một quá trình, không phải một trận đấu. Mục tiêu hợp lý của một cuộc trò chuyện không phải là người kia đổi ý ngay, mà là họ có thêm một chút nghi ngờ, một chút tò mò.
Những câu hỏi thường làm được việc này tốt hơn những khẳng định. Chị thấy tin này đáng tin vì sao? Nếu nó đúng, sao bác sĩ không dùng cách này? Câu hỏi để người kia tự nghĩ, và điều họ tự nghĩ ra thì họ giữ lâu hơn điều bị người khác nhét vào.
Cũng cần biết khi nào dừng. Nếu cuộc nói chuyện bắt đầu làm tổn thương quan hệ, có lẽ nên để nó lại. Một mối quan hệ còn tốt là cánh cửa cho những lần nói chuyện sau. Một mối quan hệ đã hỏng thì không bằng chứng nào đi qua được nữa.
Riêng những chuyện ảnh hưởng tới sức khoẻ hay tiền bạc nghiêm trọng, như bỏ thuốc đang điều trị, thì cần can thiệp rõ hơn. Lúc đó, nhờ người có chuyên môn mà người thân tin cậy là cách tốt nhất.
Tự hỏi: mình đổi ý lần cuối là khi nào?
Một bài tập khiêm tốn: nhớ lại lần gần nhất bạn thật sự đổi ý về một chuyện quan trọng. Điều gì làm bạn đổi? Thường câu trả lời không phải là một bài báo đọc trong lúc cãi nhau, mà là trải nghiệm trực tiếp, một người mình tin nói chuyện riêng, hay thời gian.
Nếu chính bạn đổi ý theo cách đó, thì có lẽ người khác cũng vậy. Điều này giúp mình kiên nhẫn hơn, và bớt thất vọng khi bằng chứng tốt của mình không làm ai đổi ý ngay.
Nó cũng giúp mình tự kiểm: khi ai đó đưa bằng chứng ngược với mình, mình có đang phản ứng như chị gái trong nhóm chat không? Nếu có, hãy cho mình thời gian, rồi đọc lại bằng chứng đó lúc không có ai nhìn.
Câu hỏi để bạn mang theo: niềm tin nào bạn từng giữ rất chắc rồi đã đổi, và điều gì thật sự làm bạn đổi?
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng phản tác dụng là gì?
Đó là hiện tượng khi được đính chính, một người lại tin điều sai mạnh hơn. Các nghiên cứu về sau cho thấy nó hiếm hơn nhiều so với tưởng tượng ban đầu, phần lớn người ta có dịch chuyển theo hướng đúng.
Vì sao người ta không đổi ý dù có bằng chứng?
Vì đổi ý có thể đồng nghĩa với mất thể diện, đi ngược nhóm của mình, hoặc để lại khoảng trống không có lời giải thích thay thế. Bằng chứng một mình thường không đủ.
Làm sao nói với người thân hay chia sẻ tin sai?
Nói riêng thay vì công khai, hỏi thay vì khẳng định, đưa kèm lời giải thích thay thế và để lại lối lui giữ thể diện. Nhờ người có chuyên môn mà họ tin khi chuyện liên quan sức khoẻ.
Có nên tranh luận trong nhóm chat gia đình không?
Với chuyện nhỏ, thường không đáng. Với chuyện quan trọng, nên nhắn riêng. Đính chính công khai dễ khiến người kia phòng thủ hơn là suy nghĩ lại.
Niềm tin nào khó đổi nhất?
Những niềm tin gắn với danh tính của một nhóm hoặc với lòng tự trọng của người đó. Với những niềm tin này, quan hệ và thời gian thường quan trọng hơn bằng chứng.
