Việc nhiều người tin hay làm một điều không chứng minh điều đó đúng, và việc một cách làm đã có từ xưa cũng không chứng minh nó tốt. Số đông và truyền thống là những manh mối đáng lắng nghe, vì chúng thường chứa kinh nghiệm thật, nhưng chúng không thay được việc xét lý lẽ và bằng chứng của chính điều đang bàn.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Hai lối lập luận hôm nay có chung một chỗ dựa: người khác. Ai cũng làm vậy, và xưa nay vẫn thế. Chúng mạnh vì đánh vào nhu cầu được thuộc về một nhóm. Mình sẽ tách phần đáng tin ra khỏi phần là ngụy biện.
Hàng người dài trước quầy bánh mì
Bạn đi ngang hai quầy bánh mì. Một quầy vắng, một quầy hàng dài mười mấy người. Phần lớn chúng ta sẽ nghĩ quầy đông ngon hơn, và nhiều khi đúng thật. Đó là số đông được dùng như manh mối, một cách rất hợp lý.
Nhưng nghĩ kỹ thì hàng dài có thể vì nhiều lý do: quầy đó gần cổng trường, bán nhanh hơn, vừa được ai đó quay video lên mạng, hoặc đơn giản là người ta thấy đông thì xếp theo. Có những quầy đông lên chỉ vì đã đông.
Manh mối này hữu ích khi bạn không có thông tin gì khác và cái giá của việc sai là nhỏ. Mua nhầm một ổ bánh mì không ngon cũng chẳng sao. Vấn đề bắt đầu khi người ta dùng số đông làm bằng chứng cho những chuyện lớn hơn nhiều.
Ai cũng mua đất vùng này, chắc chắn sẽ lên giá. Ai cũng cho con học trường đó, chắc là tốt. Ai cũng uống loại lá này, chắc chữa được bệnh. Ở những câu như vậy, số đông có thể đang chạy theo nhau hơn là đang biết điều gì.
Vì sao số đông có thể sai cùng lúc?
Số đông đáng tin khi mỗi người tự đánh giá độc lập. Nếu một trăm người tự nếm thử và thấy ngon, đó là bằng chứng khá tốt. Nhưng nếu chín mươi người xếp hàng vì thấy mười người đầu xếp hàng, thì thật ra chỉ có mười ý kiến, nhân lên thành một trăm.
Đó là chỗ yếu chết người của lập luận số đông: người ta hiếm khi đánh giá độc lập. Tin đồn, mạng xã hội, áp lực họ hàng làm mọi người nghiêng về cùng một phía mà không ai thật sự kiểm.
Lịch sử khoa học có nhiều ví dụ một điều được gần như tất cả mọi người tin, rồi về sau bị chứng minh sai. Trước khi hiểu về vi trùng, nhiều thầy thuốc ở châu Âu không thấy cần rửa tay giữa các ca đỡ đẻ. Số đông lúc đó không phải là kẻ ngốc, họ chỉ chưa có bằng chứng.
Ngược lại, có những điều số đông tin là đúng, vì đã được kiểm rất kỹ. Vì vậy câu hỏi không phải là số đông đúng hay sai, mà là số đông này tin vì đã kiểm, hay tin vì người khác tin.
Xưa nay vẫn thế: truyền thống như một lý lẽ
Người anh em của số đông là truyền thống: cách này ông bà mình làm từ xưa, sao phải đổi. Truyền thống thật ra là số đông trải dài theo thời gian. Và nó mang cùng điểm mạnh lẫn điểm yếu.
Điểm mạnh là một cách làm tồn tại lâu thường đã qua nhiều thử thách. Muối dưa, phơi khô, ủ men, những cách bảo quản thực phẩm truyền thống tồn tại vì chúng có tác dụng thật, dù người xưa chưa biết vì sao.
Điểm yếu là có những thứ tồn tại lâu chỉ vì không ai dám hỏi, hoặc vì hoàn cảnh cũ đã đổi mà thói quen vẫn còn. Một cách làm hợp lý khi nhà chưa có tủ lạnh có thể không còn cần thiết, thậm chí kém an toàn hơn cách mới.
Truyền thống còn mang giá trị riêng ngoài chuyện đúng sai về kỹ thuật: gắn kết gia đình, ký ức, bản sắc. Một mâm cỗ Tết không cần chứng minh là bổ dưỡng nhất để có lý do tồn tại. Lẫn hai loại giá trị này là nguồn gốc của nhiều cuộc cãi nhau không đáng có.
Bàn chuyện truyền thống mà không làm ai tổn thương
Khi muốn đổi một thói quen trong gia đình, đừng tấn công truyền thống như một khối. Hãy tách ra: phần nào của cách làm này đang phục vụ mục đích gì. Việc kiêng cữ sau sinh chẳng hạn, có phần giữ ấm và nghỉ ngơi rất hợp lý, có phần kiêng tắm rửa lâu ngày thì bác sĩ ngày nay thường khuyên khác.
Bạn có thể giữ mục đích, đổi cách làm. Bà muốn con cháu được giữ ấm, mình vẫn giữ ấm, chỉ là tắm nhanh bằng nước ấm trong phòng kín. Như vậy bà không cảm thấy truyền thống của mình bị gạt bỏ, mà được nối tiếp.
Khi một thay đổi liên quan tới sức khoẻ, hãy để người có chuyên môn nói, như bác sĩ hay nữ hộ sinh, thay vì mình tự đối đầu với ông bà. Lời khuyên từ người ngoài gia đình thường được nghe dễ hơn.
Và hãy để ý chính mình: đôi khi mình chống lại truyền thống chỉ vì nó cũ, đó cũng là một lỗi, lỗi ngược lại, coi cái mới là tốt chỉ vì nó mới.
Dùng số đông và truyền thống cho đúng chỗ
Một quy tắc mình thấy dùng được: số đông và truyền thống là lý do tốt để bắt đầu, không phải lý do tốt để dừng lại. Khi chưa biết gì, đi theo kinh nghiệm chung là hợp lý. Khi có lý do để nghi ngờ, hãy kiểm.
Khi ai đó đưa ra lập luận ai cũng làm thế, câu hỏi lịch sự là: họ làm thế vì lý do gì, và lý do đó có đúng với mình không? Câu hỏi này không chê ai, chỉ đưa cuộc nói chuyện từ số người sang lý lẽ.
Khi chính mình định viện dẫn số đông, hãy thử thay bằng lý do mà số đông đó có. Thay vì nói ai cũng cho con học bơi, hãy nói học bơi giúp con an toàn khi ở gần nước. Lý lẽ đó tự đứng được, không cần đếm người.
Câu hỏi để bạn thử: điều gì bạn đang làm chỉ vì ai cũng làm, và nếu phải nói ra lý do riêng của mình, bạn sẽ nói gì?
Câu hỏi thường gặp
Ngụy biện số đông là gì?
Đó là lập luận cho rằng một điều đúng hay tốt chỉ vì nhiều người tin hoặc làm theo. Số đông là manh mối, nhưng không chứng minh được điều gì nếu mọi người không đánh giá độc lập.
Viện dẫn truyền thống có phải lúc nào cũng sai không?
Không. Truyền thống thường chứa kinh nghiệm đã qua thử thách. Nó chỉ thành ngụy biện khi được dùng để chặn mọi câu hỏi, thay vì để giải thích vì sao cách làm đó tốt.
Hiệu ứng đám đông là gì?
Đó là xu hướng làm theo hoặc tin theo nhiều người khác, đôi khi không tự đánh giá. Nó giải thích vì sao một quán đông lại càng đông hơn.
Khi nào nên tin theo số đông?
Khi mỗi người đã tự đánh giá độc lập, khi họ có hiểu biết về chuyện đó, và khi cái giá của sai lầm nhỏ. Với chuyện lớn như tiền bạc hay sức khoẻ, nên kiểm thêm.
Làm sao thuyết phục ông bà đổi một thói quen cũ?
Tách mục đích của thói quen ra khỏi cách làm, giữ mục đích và đề xuất cách làm khác. Với chuyện sức khoẻ, nhờ bác sĩ giải thích thường hiệu quả hơn tự tranh luận.
