Trước khi phản bác ai đó, hãy làm bốn việc theo thứ tự: nhắc lại ý của họ rõ tới mức họ thấy bạn nói còn hay hơn họ, nêu những chỗ bạn đồng ý, nói ra điều bạn học được từ họ, rồi mới phản bác. Bốn bước này thường được gọi là luật Rapoport, và chúng thay đổi không khí của một cuộc tranh luận nhanh hơn mọi kỹ thuật khác.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Tập trước mình bàn nguyên tắc thiện chí như một cách nghĩ. Tập này biến nó thành một quy trình bốn bước, dùng được ngay trong cuộc họp ngày mai. Nghe thì chậm, nhưng thực tế nó rút ngắn tranh luận đi rất nhiều.
Bốn bước và nguồn gốc của chúng
Bốn bước này gắn với tên Anatol Rapoport, nhà toán học và nhà tâm lý học xã hội, người nghiên cứu về xung đột và hợp tác ở thế kỷ hai mươi. Về sau, nhà triết học Daniel Dennett trình bày lại chúng một cách gọn gàng trong một cuốn sách về các công cụ tư duy, và từ đó cái tên luật Rapoport lan rộng.
Bước một: diễn đạt lại quan điểm của người kia rõ ràng, công bằng, tới mức họ muốn nói cảm ơn, giá mà mình nói được như vậy. Bước hai: liệt kê những điểm mình đồng ý, nhất là những điểm không hiển nhiên.
Bước ba: nói ra bất cứ điều gì mình đã học được từ người kia. Bước bốn: chỉ đến lúc này mới được nói lời phản bác hay phê bình.
Nghe đơn giản, nhưng nếu bạn thử nhớ lại những cuộc tranh luận gần nhất, có lẽ bạn sẽ thấy mình thường nhảy thẳng vào bước bốn ngay từ câu đầu tiên.
Bước một khó hơn mình nghĩ
Thử với một cuộc họp. Đồng nghiệp đề xuất bỏ báo cáo tuần, thay bằng một cuộc họp đứng mười lăm phút mỗi sáng. Bạn muốn phản đối. Trước khi phản đối, hãy nhắc lại: ý anh là báo cáo tuần tốn nhiều giờ viết mà ít ai đọc, còn họp ngắn mỗi sáng thì vấn đề được nêu ra sớm hơn, phải không?
Để nói được câu đó, bạn phải thật sự nghe. Không phải nghe để chờ tới lượt mình, mà nghe để hiểu lý do của người kia. Rất nhiều lần, chính lúc cố nhắc lại, mình phát hiện mình chưa hiểu ý họ.
Tiêu chuẩn của bước một rất cao: người kia phải gật đầu, thậm chí thấy bạn nói hay hơn họ. Nếu họ nói không, ý mình là, thì bạn chưa xong bước một. Hãy nghe tiếp và thử lại.
Khi làm được bước này, bạn sẽ thấy một điều rất lạ: người kia thả lỏng ngay. Họ không còn phải chiến đấu để được hiểu. Và một người thả lỏng thì nghe bạn tốt hơn nhiều.
Bước hai và ba: đồng ý và học được
Bước hai, nêu chỗ đồng ý, không phải để rào trước đón sau cho lời chê. Nó giúp cả hai thấy mình đứng trên bao nhiêu mặt đất chung. Mình đồng ý là báo cáo tuần đang dài quá, và đồng ý là vấn đề nên được nêu sớm hơn.
Thường thì sau bước này, phạm vi bất đồng thu hẹp lại đáng kể. Hai người không còn bất đồng về cả đề xuất, mà chỉ về một phần: có cần giữ một bản ghi tuần hay không.
Bước ba, nói điều mình học được, là bước hay bị bỏ qua nhất vì nó đòi hỏi khiêm tốn. Mình chưa nghĩ tới chuyện họp đứng giúp mọi người ngắn gọn hơn, ý đó hay. Câu này không làm bạn thua, nó cho thấy bạn đang thật sự nghĩ.
Nếu bạn không tìm được điều gì học được, có thể bạn chưa nghe kỹ. Gần như mọi quan điểm, kể cả quan điểm mình phản đối, đều có một mảnh thông tin mình chưa có.
Bước bốn: phản bác lúc này nghe khác hẳn
Đến bước bốn, lời phản bác của bạn đã có bối cảnh hoàn toàn khác. Mình chỉ lo một điều: nếu bỏ hẳn báo cáo tuần, khi cần xem lại một quyết định cũ thì không có gì để tra. Mình đề xuất giữ một bản ghi ngắn, năm dòng, thay vì báo cáo dài.
Lời phản bác này nhắm đúng vào chỗ bất đồng còn lại, không đụng tới những gì hai người đã đồng ý. Người kia dễ chấp nhận hơn nhiều, vì họ thấy ý của mình đã được tôn trọng.
So với cách cũ, bạn mở miệng bằng câu mình thấy bỏ báo cáo tuần là không ổn, người kia sẽ phòng thủ ngay, và cả cuộc họp trôi vào việc bảo vệ đề xuất thay vì cải thiện nó.
Bốn bước tốn thêm vài phút, nhưng thường tiết kiệm được cả buổi họp.
Áp dụng linh hoạt, không máy móc
Không phải cuộc nói chuyện nào cũng cần đủ bốn bước. Với chuyện nhỏ, chỉ bước một là đủ: nhắc lại ý người kia một câu rồi nói ý mình. Ngay cả vậy, không khí đã khác.
Cũng đừng biến bốn bước thành công thức nói lặp lại như máy. Nếu người kia cảm thấy bạn đang dùng kỹ thuật, nó mất tác dụng. Điều quan trọng là tinh thần: hiểu trước, rồi mới phản bác.
Trong gia đình, bốn bước này đặc biệt có ích với những người hay cảm thấy không được lắng nghe, như bố mẹ già hay con tuổi mới lớn. Nhiều khi chỉ cần bước một, họ đã không còn muốn cãi nữa.
Câu hỏi để bạn thử ngày mai: trong cuộc trao đổi đầu tiên mà bạn muốn phản bác ai đó, bạn có thể nhắc lại ý họ tới mức họ gật đầu không?
Câu hỏi thường gặp
Luật Rapoport là gì?
Đó là bốn bước trước khi phê bình một quan điểm: diễn đạt lại nó thật công bằng, nêu điểm đồng ý, nói điều đã học được, rồi mới phản bác. Tên gọi gắn với nhà nghiên cứu Anatol Rapoport.
Lắng nghe chủ động là gì?
Đó là lắng nghe với mục tiêu hiểu, kèm việc nhắc lại hoặc hỏi lại để kiểm mình hiểu đúng chưa. Nó khác với nghe để chờ tới lượt mình nói.
Nhắc lại ý người khác có làm cuộc nói chuyện chậm đi không?
Lúc đầu có vẻ chậm hơn, nhưng thường rút ngắn tổng thời gian vì tránh được tranh cãi về những điều không ai nói. Nó cũng giảm căng thẳng rất nhanh.
Nếu người kia không chịu làm bốn bước thì sao?
Bạn vẫn có thể làm phần của mình. Thường khi một bên thể hiện sự lắng nghe, bên kia cũng dịu xuống và nghe lại nhiều hơn.
Có nên dùng bốn bước với trẻ con không?
Có, ở dạng đơn giản. Nhắc lại điều con muốn và lý do của con trước khi nói ý cha mẹ giúp con thấy được hiểu, và dễ hợp tác hơn.
