Nguyên tắc thiện chí là khi một câu nói hay một lập luận có thể được hiểu theo nhiều cách, mình chọn cách hiểu hợp lý nhất, mạnh nhất, rồi mới phản bác. Nó là việc làm ngược với ngụy biện người rơm: thay vì dựng một con bù nhìn yếu ớt, mình dựng một người thép, rồi mới xem mình có đồng ý hay không.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Mở đầu loạt bài tranh luận văn minh, mình chọn nguyên tắc mà mình nghĩ là quan trọng nhất. Nó không phải phép lịch sự cho đẹp. Nó là cách duy nhất để chắc rằng mình đang bất đồng với điều người kia thật sự nghĩ.
Ba cách hiểu một câu nói ở buổi giao lưu sách
Ở một buổi giao lưu sách, có người nói: trẻ con bây giờ không cần đọc sách giấy nữa. Câu này có thể hiểu ít nhất ba cách. Cách một: sách giấy là vô dụng, nên vứt đi. Cách hai: trẻ có thể đọc trên thiết bị, miễn là đọc. Cách ba: không nên ép trẻ đọc sách giấy nếu chúng thích đọc kiểu khác.
Nếu bạn chọn cách hiểu thứ nhất, bạn sẽ phản bác dễ dàng, và người kia sẽ bực vì đó không phải ý họ. Nếu bạn chọn cách hiểu thứ hai hoặc thứ ba, bạn phải nghĩ nhiều hơn, vì đó là những ý có lý.
Nguyên tắc thiện chí bảo bạn chọn cách hai hoặc ba, hoặc tốt hơn nữa, hỏi lại: ý anh là trẻ đọc trên máy cũng được, hay là sách giấy không còn giá trị? Một câu hỏi, và bạn tránh được nửa tiếng cãi về điều không ai nói.
Điều thú vị là sau khi hiểu đúng, có khi bạn vẫn không đồng ý. Có thể bạn nghĩ sách giấy giúp trẻ tập trung hơn. Nhưng giờ bạn đang bất đồng với một ý thật, và cuộc bàn bạc có giá trị.
Vì sao thiện chí giúp chính mình, chứ không chỉ giúp người kia?
Nghe thì nguyên tắc thiện chí như một món quà cho đối phương. Thật ra nó là món quà cho mình. Nếu bạn chỉ phản bác phiên bản yếu nhất, bạn sẽ thắng dễ, rồi đi về với niềm tin cũ, không học thêm được gì.
Nếu bạn phản bác phiên bản mạnh nhất mà vẫn thấy mình đúng, bạn có lý do vững hơn để tin mình. Nếu không phản bác được, bạn vừa học được điều mới. Cả hai trường hợp, bạn đều có lợi.
Người học khoa học được dạy điều này rất sớm: muốn kiểm một giả thuyết, phải thử nó với phép kiểm khắt khe nhất, không phải dễ nhất. Tranh luận cũng vậy. Thắng một con bù nhìn không nói gì về sức mạnh của mình.
Thêm nữa, khi bạn tỏ ra hiểu ý người kia ở dạng tốt nhất, họ thường dịu xuống và lắng nghe bạn nhiều hơn. Thiện chí có tính lây lan.
Dựng người thép thế nào?
Bước một: tách ý chính của người kia ra khỏi cách họ nói. Người ta hay nói vụng, nói quá, nhất là khi xúc động. Hãy tìm điều họ thật sự quan tâm đằng sau những chữ đó.
Bước hai: tự hỏi nếu mình là một người thông minh, tử tế, có cùng quan điểm đó, mình sẽ trình bày nó thế nào. Thêm vào những lý lẽ tốt nhất mà người kia có thể chưa nói ra.
Bước ba: nói lại phiên bản đó cho người kia nghe và hỏi có đúng ý không. Nếu họ gật đầu, thậm chí thấy bạn nói hay hơn họ, bạn đã dựng được người thép.
Bước bốn mới là phản bác, và lúc này phản bác phải nhắm vào chính phiên bản mạnh đó. Bạn sẽ thấy mình phải nghĩ kỹ hơn nhiều, và lời phản bác của mình chính xác hơn nhiều.
Thiện chí không phải là ngây thơ
Có người lo rằng thiện chí là chấp nhận mọi thứ, hay bị người khác lợi dụng. Không phải vậy. Thiện chí là cách hiểu, không phải cách đồng ý. Bạn vẫn có thể phản bác mạnh mẽ, chỉ là phản bác đúng chỗ.
Thiện chí cũng có giới hạn. Nếu một người đã nói rõ ý mình, nhắc đi nhắc lại, thì bạn không cần tìm một cách hiểu dễ thương hơn cho nó. Thiện chí áp dụng cho chỗ mơ hồ, không phải để bịa ra ý người ta không có.
Và thiện chí với lý lẽ khác với tin tưởng mọi lời hứa. Một người bán hàng nói sản phẩm này tốt nhất, bạn có thể hiểu thiện chí rằng họ tin như vậy, nhưng vẫn cần kiểm, vì đó là lời chứng có lợi ích kèm theo.
Nói ngắn gọn: thiện chí với cách hiểu, tỉnh táo với bằng chứng.
Tập thiện chí trên mạng xã hội
Mạng xã hội là phòng tập tốt nhất, vì nó đầy những câu nói vụng, ngắn, thiếu ngữ cảnh. Lần tới gặp một bình luận làm bạn bực, thử viết lại nó trong đầu ở dạng hợp lý nhất trước khi trả lời.
Bạn sẽ thấy nhiều khi phiên bản hợp lý đó không còn đáng bực nữa. Người kia không ngốc, họ chỉ đang lo một điều khác bạn, hoặc nói vụng.
Nếu vẫn muốn trả lời, hãy mở đầu bằng phiên bản thiện chí: mình hiểu ý bạn là thế này, đúng không? Câu đó thay đổi cả giọng của cuộc trao đổi phía sau.
Câu hỏi để bạn thử: ý kiến nào bạn hay phản bác nhất, và bạn có thể trình bày nó ở dạng mạnh nhất, khiến người ủng hộ nó gật gù không?
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tắc thiện chí là gì?
Đó là nguyên tắc diễn giải lời nói hay lập luận của người khác theo cách hợp lý nhất có thể trước khi phản bác. Nó giúp tránh tranh cãi về những điều không ai thật sự nghĩ.
Người thép khác người rơm thế nào?
Người rơm là bóp méo ý người kia thành phiên bản yếu để dễ bác bỏ. Người thép là trình bày ý người kia ở phiên bản mạnh nhất rồi mới phản bác.
Thiện chí có nghĩa là phải đồng ý không?
Không. Thiện chí là hiểu cho đúng và hiểu ở dạng tốt nhất. Sau khi hiểu, bạn hoàn toàn có thể không đồng ý và phản bác mạnh mẽ.
Khi nào không cần áp dụng nguyên tắc thiện chí?
Khi người kia đã nói rõ ý mình và không còn chỗ mơ hồ. Thiện chí dùng để chọn cách hiểu ở chỗ mơ hồ, không phải để gán cho người ta ý họ không có.
Vì sao dựng người thép lại giúp mình?
Vì phản bác được phiên bản mạnh nhất cho mình lý do vững để tin mình. Còn nếu không phản bác được, mình học thêm được điều mới.
