Thiên kiến kẻ sống sót là khi mình rút ra kết luận chỉ từ những trường hợp còn lại để được nhìn thấy, mà quên mất những trường hợp đã biến mất. Nó khiến những câu chuyện thành công nghe như công thức, vì người làm y hệt mà thất bại thì không ai kể lại.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Tập này có thể làm bạn bớt tin vào vài lời khuyên truyền cảm hứng, nhưng mình hứa nó sẽ làm bạn tỉnh táo hơn khi đọc chúng. Mình sẽ kể một câu chuyện về những chiếc máy bay, rồi quay về những chuyện rất gần.
Những chiếc máy bay và vết đạn
Có một câu chuyện hay được kể trong các lớp thống kê, về nhà thống kê Abraham Wald trong Thế chiến thứ hai. Người ta khảo sát những máy bay ném bom quay về sau trận, đánh dấu chỗ có nhiều vết đạn nhất, rồi định gia cố thêm giáp ở những chỗ đó.
Theo câu chuyện, Wald chỉ ra một điều ngược lại: những vết đạn mà mình thấy là trên những chiếc đã sống sót quay về. Những chiếc bị bắn vào chỗ khác, như động cơ, đã không về được. Vậy chỗ cần gia cố chính là chỗ trên máy bay quay về ít vết đạn nhất.
Câu chuyện được kể lại nhiều lần nên đã được đơn giản hoá, nhưng Wald có thật sự làm nghiên cứu về khả năng chịu đạn của máy bay. Và ý tưởng cốt lõi thì rất vững: dữ liệu mình có trong tay đã bị lọc bởi chính hiện tượng mình đang nghiên cứu.
Từ đó, cụm từ thiên kiến kẻ sống sót được dùng để chỉ mọi kết luận rút ra từ một mẫu đã bị cái chết, sự thất bại hay sự biến mất chọn lọc trước.
Người giàu bỏ học và những người bỏ học không ai kể
Bạn chắc đã nghe nhiều câu chuyện về những người bỏ học rồi thành tỷ phú. Chúng có thật. Nhưng hãy tự hỏi: bao nhiêu người bỏ học với cùng giấc mơ đó mà không thành tỷ phú? Họ không lên báo, không ai mời họ đi nói chuyện.
Khi chỉ nhìn những người thành công, bỏ học trông như một chiến lược. Khi nhìn cả những người không thành công, bỏ học có lẽ chỉ là một đặc điểm chung của nhiều người, thành công hay không phụ thuộc vào những thứ khác.
Chuyện tương tự xảy ra với lời khuyên khởi nghiệp. Những người chủ quán đông khách kể bí quyết: liều đi, đặt cược hết vào. Những người liều, đặt cược hết vào rồi mất hết thì không còn quán để kể bí quyết.
Điều này không làm bài học của người thành công vô giá trị. Nó chỉ nói rằng bài học đó cần được kiểm với cả những người làm giống hệt mà thất bại. Nếu họ làm giống hệt, thì điều đó không phải là bí quyết.
Đồ xưa bền hơn đồ nay và nhà cổ đẹp hơn
Ông bà hay nói: đồ ngày xưa bền lắm, cái nồi đồng dùng ba đời chưa hỏng, còn đồ bây giờ hai năm đã hỏng. Câu này có thể đúng một phần, nhưng nó cũng là thiên kiến kẻ sống sót. Những cái nồi xưa làm kém đã hỏng và bị vứt từ lâu, chỉ những cái tốt nhất còn lại tới hôm nay.
Kiến trúc cũng vậy. Những ngôi nhà cổ còn đứng là những ngôi nhà được xây tốt nhất hoặc được giữ gìn kỹ nhất. Những ngôi nhà xây vội thời đó đã sập hoặc bị phá. Nhìn những gì còn lại, mình dễ nghĩ người xưa xây cái gì cũng đẹp, cũng bền.
Âm nhạc và văn chương cũng thế. Mình nghe những bài hát hay nhất của một thời đại, đọc những tác phẩm được giữ lại, rồi so với toàn bộ những gì được làm ra hôm nay, cả hay lẫn dở. Thời nào cũng có nhiều tác phẩm bình thường đã bị quên.
Biết điều này giúp mình công bằng hơn với hiện tại, và trân trọng quá khứ đúng mức: những gì còn lại là tinh hoa đã được thời gian chọn, không phải là mức trung bình của thời đó.
Hỏi về những người đã biến mất
Công cụ chống thiên kiến này là một câu hỏi: những trường hợp không còn ở đây để mình nhìn thấy thì sao? Hỏi câu đó mỗi khi nghe một lời khuyên dựa trên người thành công.
Khi một khoá học khoe học viên đã thành công, hãy hỏi tổng số học viên là bao nhiêu, bao nhiêu người không tiếp tục. Khi một quỹ đầu tư khoe lợi nhuận, hãy nhớ những quỹ làm ăn kém đã đóng cửa thì không còn để so.
Khi đọc tiểu sử người nổi tiếng, hãy để ý những yếu tố may mắn mà chính họ hay bỏ qua: gặp đúng người, đúng thời điểm, có gia đình đỡ khi thất bại. Họ kể về sự kiên trì, và kiên trì là thật, nhưng nhiều người kiên trì không gặp may như họ.
Câu hỏi này không làm bạn yếm thế. Nó giúp bạn chọn lời khuyên tốt hơn: lời khuyên nào giúp tăng khả năng thành công cho cả những người bình thường, chứ không chỉ kể lại con đường của người may mắn nhất.
Học từ thất bại cũng cần như học từ thành công
Một cách sửa thiên kiến kẻ sống sót là chủ động tìm câu chuyện thất bại. Hỏi những người đã đóng cửa quán, đã bỏ nghề, đã không đỗ. Họ thường có những bài học thực tế hơn, ít bóng bẩy hơn.
Ở nhiều nghề, người làm lâu năm biết điều này rất rõ. Thợ sửa xe nhớ những chiếc xe hỏng vì đâu, bác sĩ nhớ những ca không cứu được. Kinh nghiệm thật đến từ cả hai phía.
Khi bạn chia sẻ kinh nghiệm của mình, hãy kể cả những lần không thành. Người nghe sẽ học được nhiều hơn, và lời bạn đáng tin hơn.
Câu hỏi để bạn mang theo: lời khuyên thành công nào bạn đang làm theo, và bạn đã bao giờ hỏi những người làm y như vậy mà không thành chưa?
Câu hỏi thường gặp
Thiên kiến kẻ sống sót là gì?
Đó là lỗi rút kết luận chỉ từ những trường hợp còn tồn tại hoặc thành công, bỏ qua những trường hợp đã biến mất. Kết quả là đánh giá quá cao khả năng thành công của một cách làm.
Câu chuyện máy bay của Abraham Wald có thật không?
Abraham Wald là nhà thống kê có thật và đã nghiên cứu về khả năng chịu đạn của máy bay trong Thế chiến thứ hai. Câu chuyện kể lại trong các lớp học thường được đơn giản hoá, nhưng ý tưởng cốt lõi là đúng.
Vì sao đồ cũ có vẻ bền hơn đồ mới?
Một phần vì những món đồ cũ kém chất lượng đã hỏng và bị vứt từ lâu, chỉ những món tốt nhất còn lại. Mình so tinh hoa của quá khứ với toàn bộ đồ của hôm nay.
Làm sao tránh thiên kiến kẻ sống sót khi đọc sách về thành công?
Hỏi những người làm giống vậy mà thất bại thì sao, và tìm các yếu tố may mắn. Ưu tiên lời khuyên được kiểm trên nhiều người chứ không chỉ một tấm gương.
Thiên kiến kẻ sống sót có trong kinh doanh không?
Rất phổ biến, khi người ta học theo những doanh nghiệp còn tồn tại mà không biết những doanh nghiệp làm giống hệt đã đóng cửa. Bài học thật thường nằm ở việc so sánh cả hai nhóm.
