Viện dẫn chuyên gia là hợp lý khi người được dẫn thật sự có chuyên môn đúng lĩnh vực đang bàn, đang nói trong phạm vi chuyên môn đó, không có lợi ích riêng làm méo lời nói, và giới chuyên môn nhìn chung đồng ý. Khi thiếu một trong những điều đó, câu chuyên gia nói thế không còn là lý lẽ mạnh nữa.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Nhiều người học về ngụy biện xong lại đi quá đà, cho rằng mọi lần dẫn lời chuyên gia đều là ngụy biện. Không phải vậy. Không ai tự kiểm được mọi thứ, và tin người hiểu biết là điều hợp lý nhất mình có thể làm trong phần lớn đời sống. Tập này bàn chuyện tin cho đúng người.
Vì sao tin chuyên gia lại là việc hợp lý?
Bạn không thể tự kiểm cây cầu mình đi qua có chịu nổi tải không, thuốc mình uống có đúng liều không, mái nhà có chống được bão không. Bạn tin vào kỹ sư, dược sĩ, thợ xây. Đó không phải lười biếng, mà là phân công hợp lý của một xã hội.
Chuyên gia thật sự là người đã dành nhiều năm học và làm trong một lĩnh vực, được những người cùng nghề kiểm tra và phản biện. Ý kiến của họ có trọng lượng vì nó đã đi qua một hệ thống sàng lọc, không phải vì họ có chức danh.
Vì vậy, khi bác sĩ khuyên bạn uống thuốc kháng sinh đủ liều, dẫn lời bác sĩ để thuyết phục người nhà là hoàn toàn chính đáng. Ngụy biện chỉ xuất hiện khi lời viện dẫn được dùng sai cách.
Bốn câu hỏi sau đây giúp bạn phân biệt cách dùng đúng và cách dùng sai.
Câu hỏi thứ nhất và thứ hai: đúng người, đúng lĩnh vực
Câu hỏi đầu tiên: người này có thật sự là chuyên gia không? Một danh xưng chuyên gia trên mạng không cho biết gì nhiều. Họ học gì, làm gì, đồng nghiệp đánh giá họ thế nào? Những người tự xưng chuyên gia mà không ai trong nghề biết tới cần được dè chừng.
Câu hỏi thứ hai, hay bị bỏ qua nhất: họ có đang nói trong lĩnh vực của mình không? Một bác sĩ giỏi nói về thuốc là chuyên gia. Cũng bác sĩ đó nói về giá đất năm sau sẽ lên hay xuống thì chỉ là một người thường có ý kiến.
Người nổi tiếng là trường hợp điển hình. Một ca sĩ được yêu mến khuyên dùng một loại thực phẩm chức năng. Sự nổi tiếng của họ là thật, nhưng nó không cho họ hiểu biết về dinh dưỡng. Lời khuyên đó có trọng lượng của quảng cáo, không phải của chuyên môn.
Ngay cả giữa các ngành gần nhau, ranh giới vẫn quan trọng. Một kỹ sư xây dựng giỏi chưa chắc hiểu về điện. Một giáo sư văn học chưa chắc hiểu về tâm lý trẻ em, dù cả hai đều liên quan tới giáo dục.
Câu hỏi thứ ba: họ có lợi ích gì trong chuyện này?
Câu hỏi thứ ba là về lợi ích. Một chuyên gia được trả tiền để quảng bá một sản phẩm thì lời nói của họ cần được đọc kỹ hơn. Không phải vì họ chắc chắn nói sai, mà vì có một lực kéo không liên quan tới sự thật.
Đây là điểm khác với ngụy biện công kích cá nhân mình đã bàn ở loạt trước. Khi bạn phải tin lời một người về điều bạn không tự kiểm được, lợi ích của họ là thông tin chính đáng. Bạn không gạt bỏ lời họ, nhưng bạn cần thêm nguồn khác.
Cách làm thực tế là tìm ý kiến từ người không có lợi ích liên quan. Muốn biết một loại máy lọc nước tốt không, hỏi một kỹ thuật viên không bán máy đó sẽ khách quan hơn hỏi nhân viên của hãng.
Trong y tế, hỏi thêm ý kiến của một bác sĩ thứ hai trước những quyết định lớn là chuyện bình thường. Bác sĩ giỏi không phật lòng vì điều đó.
Câu hỏi thứ tư: giới chuyên môn có đồng ý không?
Câu hỏi cuối cùng: ý kiến này là của số đông người trong nghề, hay của một người đi ngược? Luôn có những chuyên gia có quan điểm khác thường. Một vài người trong số đó về sau được chứng minh là đúng, nhưng phần lớn thì không.
Khi bạn nghe một chuyên gia nói điều ngược với gần như toàn bộ đồng nghiệp, đó là tín hiệu nên chậm lại. Không phải để bác bỏ ngay, mà để chờ xem lý lẽ và bằng chứng của họ có thuyết phục được những người trong nghề không.
Truyền thông hay tạo cảm giác hai phe ngang nhau bằng cách mời một người ủng hộ và một người phản đối lên cùng một chương trình. Người xem dễ nghĩ giới chuyên môn đang chia đôi, trong khi thật ra có thể chín mươi người nghĩ một đằng, một người nghĩ một nẻo.
Tìm hiểu đồng thuận không cần đọc tạp chí chuyên ngành. Các hướng dẫn chính thức của cơ quan y tế, các hiệp hội nghề nghiệp, các sách giáo khoa đại học thường phản ánh điều đã được đồng ý rộng rãi.
Viện dẫn chuyên gia khi chính mình tranh luận
Khi bạn dẫn lời chuyên gia, hãy dẫn cả lý do của họ, không chỉ tên của họ. Thay vì nói bác sĩ bảo thế, hãy nói bác sĩ bảo thế vì vi khuẩn chưa bị diệt hết nếu ngừng thuốc sớm. Lý do giúp người nghe hiểu, và giúp lời bạn đứng được ngay cả khi họ không tin bác sĩ đó.
Đừng dẫn lời chuyên gia như một cây gậy để kết thúc tranh luận. Câu giáo sư đã nói rồi, cãi gì nữa làm người kia thấy bị đè, và thường khiến họ phản ứng mạnh hơn.
Khi người khác dẫn lời chuyên gia với bạn, bốn câu hỏi hôm nay có thể được hỏi rất lịch sự: anh ấy làm trong ngành nào, ý kiến này có phải là ý kiến chung trong ngành không. Hỏi để hiểu, không phải để bắt bẻ.
Câu hỏi để bạn thử: người mà bạn hay nghe theo nhất về một chủ đề, họ có thật sự là chuyên gia của đúng chủ đề đó không?
Câu hỏi thường gặp
Ngụy biện viện dẫn thẩm quyền là gì?
Đó là dựa vào một người có danh tiếng để chứng minh một điều, trong khi người đó không có chuyên môn đúng lĩnh vực, hoặc ý kiến của họ đi ngược với giới chuyên môn mà không có bằng chứng thuyết phục.
Tin bác sĩ có phải là ngụy biện không?
Không. Tin bác sĩ về chuyện sức khoẻ trong phạm vi chuyên môn của họ là hợp lý. Ngụy biện chỉ khi dùng uy tín đó cho chuyện ngoài chuyên môn.
Làm sao biết một người có phải chuyên gia thật không?
Xem họ được đào tạo gì, đang làm việc ở đâu, và được đồng nghiệp trong nghề đánh giá thế nào. Danh xưng tự đặt trên mạng xã hội không đủ.
Khi các chuyên gia bất đồng thì nên tin ai?
Xem ý kiến nào có nhiều người trong nghề ủng hộ hơn và dựa trên bằng chứng nào. Với chuyện quan trọng như sức khoẻ, có thể hỏi thêm một chuyên gia độc lập.
Người nổi tiếng quảng cáo sản phẩm có đáng tin không?
Lời quảng cáo của người nổi tiếng cho biết họ được trả tiền để giới thiệu, chứ không cho biết sản phẩm hiệu quả. Nên tìm thông tin từ nguồn có chuyên môn và không có lợi ích liên quan.
