Rất nhiều cuộc tranh luận bế tắc không phải vì hai bên nghĩ khác nhau, mà vì họ dùng cùng một chữ với hai nghĩa khác nhau. Dừng lại thống nhất xem mỗi người hiểu chữ đó thế nào thường làm một trong hai điều xảy ra: bất đồng thật lộ ra rõ hơn, hoặc hoá ra chẳng có bất đồng nào cả.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Tập này khép lại loạt bài lập luận căn bản bằng một thói quen nhỏ mà lợi ích rất lớn: hỏi lại nghĩa của chữ. Nghe thì như bắt bẻ, nhưng làm khéo thì nó là cách tôn trọng người đối diện nhất.
Cuộc cãi nhau về chữ thành công
Một nhóm sinh viên tranh luận: học đại học có cần cho thành công không. Một bạn nói cần, bạn kia nói không. Nửa tiếng sau, bạn thứ ba giơ tay: khoan, hai bạn hiểu thành công là gì?
Hoá ra bạn thứ nhất hiểu thành công là có nghề ổn định, thu nhập đều. Bạn thứ hai hiểu thành công là làm được việc mình thích và có tiếng trong nghề. Với hai định nghĩa đó, cả hai bạn có thể cùng đúng, và nửa tiếng vừa rồi là nửa tiếng nói lướt qua nhau.
Chuyện này xảy ra liên tục với những chữ rộng như hạnh phúc, lành mạnh, tự do, công bằng, truyền thống, hiện đại. Chữ càng đẹp và càng quen thì người ta càng ít nghĩ tới việc phải định nghĩa nó.
Câu hỏi của bạn thứ ba không làm cuộc nói chuyện chậm lại. Nó làm cuộc nói chuyện bắt đầu thật sự.
Đánh tráo khái niệm giữa chừng
Có một kiểu lỗi tinh vi hơn: cùng một chữ nhưng đổi nghĩa ngay trong một lập luận. Ví dụ: thực phẩm tự nhiên thì tốt cho sức khoẻ, nấm độc là tự nhiên, vậy nấm độc tốt cho sức khoẻ. Chữ tự nhiên ở câu đầu là ít chế biến, ở câu sau là có sẵn trong tự nhiên.
Người học logic gọi đó là lỗi mập mờ nước đôi. Ví dụ nấm độc thì lố, ai cũng thấy. Nhưng trong quảng cáo, nó trôi qua rất êm: sản phẩm này thiên nhiên nên an toàn, trong khi chữ thiên nhiên chỉ có nghĩa là một thành phần chiết từ thực vật.
Cách bắt lỗi là để ý những chữ được dùng hai lần trong một chuỗi suy luận. Dừng lại ở mỗi lần và hỏi: ở đây chữ này nghĩa là gì. Nếu hai câu trả lời khác nhau, lập luận đã gãy, dù nghe vẫn trơn tru.
Học sinh khi viết văn cũng hay mắc lỗi này mà không biết, nhất là với chữ tự do và chữ thành công. Mở đầu bài nói tự do là tự quyết định đời mình, cuối bài lại dùng tự do theo nghĩa muốn làm gì thì làm.
Định nghĩa thuyết phục: khi định nghĩa đã chứa sẵn kết luận
Có những định nghĩa được đưa ra không phải để làm rõ, mà để thắng. Ví dụ: người thật sự yêu nghề thì không bao giờ đòi tăng lương. Câu này mượn chữ yêu nghề, rồi lặng lẽ nhét vào nó một điều kiện mà không ai đồng ý từ trước.
Các nhà triết học gọi đó là định nghĩa thuyết phục: giữ nguyên sắc thái tốt đẹp của chữ, nhưng đổi ruột bên trong. Ai không đồng ý sẽ bị đặt vào thế người không yêu nghề, dù họ chỉ muốn được trả công đúng.
Một biến thể quen thuộc là câu: người Việt thực thụ thì phải thế này. Chữ thực thụ biến mọi phản ví dụ thành ngoại lệ không đáng tính. Ai làm khác đi thì bị xem không phải thực thụ. Lập luận như vậy không bao giờ thua, vì nó tự đổi luật mỗi khi gặp phản ví dụ.
Gặp kiểu định nghĩa này, cách đáp hay là tách chữ ra khỏi điều kiện: được, mình không bàn chữ yêu nghề nữa, mình bàn thẳng chuyện người làm nghề lâu năm có nên được tăng lương không. Bỏ chữ đẹp ra rồi, cuộc bàn bạc sòng phẳng hơn hẳn.
Thống nhất định nghĩa mà không biến thành bắt bẻ
Hỏi lại nghĩa của chữ dễ bị nghe thành bắt bẻ, nhất là trong gia đình. Câu ý con là gì nói với giọng gắt thì chẳng khác gì câu con nói linh tinh. Giọng điệu quyết định hết.
Cách mình thấy hiệu quả là đưa ra cách hiểu của chính mình trước: mình hiểu lành mạnh là ăn đủ rau và ngủ đủ giấc, còn anh thì sao? Như vậy mình nhận phần rủi ro, người kia không thấy bị dồn vào thế phải giải thích.
Không cần định nghĩa chuẩn từ điển. Chỉ cần đủ rõ cho mục đích của cuộc nói chuyện. Nếu đang bàn chuyện cho con đi học bơi có an toàn không, thì an toàn chỉ cần nghĩa là có người lớn biết bơi đứng ở bể, chứ không cần một định nghĩa triết học.
Và đôi khi, sau khi định nghĩa xong, hai bên nhận ra họ đồng ý từ đầu. Đó không phải là cuộc tranh luận vô ích. Đó là cuộc tranh luận thành công nhất, vì nó kết thúc sớm.
Khi định nghĩa chính là điều đang tranh cãi
Nói cho công bằng, không phải lúc nào cũng thống nhất được định nghĩa rồi mới bàn tiếp. Có những cuộc bàn mà định nghĩa chính là điều cần bàn. Thế nào là nghệ thuật, thế nào là một món phở đúng vị, đó là những câu mà cả cuộc tranh luận nằm ở định nghĩa.
Trong những trường hợp này, đừng giả vờ có một định nghĩa sẵn để bám vào. Hãy nói thẳng: chúng ta đang bất đồng về chính nghĩa của chữ này, vậy mỗi người thử đưa ra tiêu chí của mình, rồi xem tiêu chí nào giải thích được nhiều trường hợp hơn.
Cách làm này biến cuộc cãi về chữ thành cuộc so sánh tiêu chí, cái mà mình có thể cân nhắc được. Món phở có phải bỏ hành tây không, có được thêm tương ớt không, mỗi tiêu chí đều có thể bàn bằng lý lẽ và kinh nghiệm.
Lần tới bạn thấy một cuộc tranh luận cứ quay vòng, thử hỏi: chữ nào ở đây đang được hiểu theo hai cách? Bạn nghĩ đó sẽ là chữ gì?
Câu hỏi thường gặp
Ngụy biện mập mờ nước đôi là gì?
Đó là lỗi dùng một từ với hai nghĩa khác nhau trong cùng một lập luận, khiến kết luận có vẻ theo được trong khi thật ra không. Cách bắt là hỏi nghĩa của từ đó ở mỗi lần xuất hiện.
Định nghĩa thuyết phục khác định nghĩa bình thường thế nào?
Định nghĩa bình thường nhằm làm rõ nghĩa. Định nghĩa thuyết phục giữ sắc thái khen chê của từ nhưng thay nội dung, để người nghe ngầm chấp nhận một kết luận.
Có nên tra từ điển khi tranh luận không?
Từ điển giúp với nghĩa thông dụng, nhưng ít giúp với những chữ đang được tranh cãi như công bằng hay nghệ thuật. Khi đó cần thống nhất nghĩa dùng trong cuộc bàn chứ không phải nghĩa chuẩn.
Ngụy biện người thực thụ là gì?
Đó là lối đối phó với phản ví dụ bằng cách nói người đó không phải người thực thụ, để giữ nguyên khẳng định chung. Trong tiếng Anh nó thường được gọi theo một ví dụ về người Scotland.
Làm sao dạy trẻ hỏi lại nghĩa của chữ?
Khi trẻ nói bạn ấy xấu tính, cha mẹ có thể hỏi bạn ấy làm gì mà con thấy xấu tính. Trẻ quen dần với việc nói rõ ý mình bằng việc cụ thể thay vì bằng chữ chung chung.
