Một lập luận hợp lệ là lập luận mà nếu các tiền đề đều đúng thì kết luận buộc phải đúng; còn lập luận vững là lập luận vừa hợp lệ vừa có tiền đề thật sự đúng. Nghĩa là một lập luận có thể hợp lệ hoàn toàn mà kết luận vẫn sai bét, chỉ vì nó bắt đầu từ một điều sai.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Hôm nay mình bàn một cặp chữ mà người học logic hay vấp lần đầu. Nắm được nó, bạn sẽ biết khi phản bác một ai đó, mình đang chê cách họ suy luận hay đang chê dữ kiện họ dùng. Đó là hai lời phê rất khác nhau.
Một lập luận hợp lệ mà nghe vẫn vô lý
Thử nghe lập luận này: mọi con mèo đều biết bơi giỏi, con Mướp nhà mình là mèo, vậy con Mướp bơi giỏi. Ai nuôi mèo cũng biết câu đầu sai. Nhưng xét riêng cách nối, lập luận này kín kẽ: nếu hai câu đầu đúng thì câu cuối không thể sai.
Đó là ý nghĩa của chữ hợp lệ. Nó chỉ nói về hình thức, tức cái khung nối các câu lại với nhau. Nó không quan tâm từng câu có đúng với thế giới hay không. Giống cái máy xay: máy tốt vẫn ra nước bẩn nếu bạn bỏ nguyên liệu bẩn vào.
Người ta hay nói vui: rác vào thì rác ra. Một chuỗi suy luận đẹp đẽ không cứu được tiền đề hỏng. Ngược lại, tiền đề đúng hết mà cách nối sai thì kết luận cũng chẳng được bảo đảm gì.
Vì thế, khi muốn chê một lập luận, câu hỏi đầu tiên nên là: mình đang nghi ngờ cái máy, hay nghi ngờ nguyên liệu. Phần lớn tranh cãi ngoài đời là về nguyên liệu.
Lập luận vững: khi cả khung lẫn dữ kiện đều chắc
Chữ vững dành cho lập luận đạt cả hai: khung hợp lệ và các tiền đề đúng thật. Ví dụ: mọi loài thú đều thở bằng phổi, cá voi là loài thú, vậy cá voi thở bằng phổi. Khung kín, tiền đề đúng, kết luận đúng. Đây là thứ lập luận mình muốn có.
Lập luận vững thì kết luận không thể sai. Đó là điểm mạnh tuyệt đối của suy diễn. Nhưng cái giá là kết luận của nó không đi xa hơn những gì đã nằm sẵn trong tiền đề. Nó làm sáng tỏ, chứ không mang thêm thông tin mới về thế giới.
Ngoài đời, rất hiếm khi mình có tiền đề chắc chắn trăm phần trăm. Nên đa số lập luận thường ngày không nhắm tới vững tuyệt đối, mà nhắm tới mạnh, tức khiến kết luận rất có khả năng đúng. Chuyện đó mình sẽ bàn kỹ ở tập về quy nạp.
Dù vậy, giữ trong đầu hình mẫu lập luận vững giúp bạn đặt câu hỏi đúng. Nếu khung đã kín mà bạn vẫn thấy kết luận sai, thì chắc chắn có một tiền đề sai. Hãy đi tìm nó thay vì đi cãi cái khung.
Khi tiền đề đúng mà kết luận vẫn không theo được
Trường hợp ngược lại cũng hay gặp: mọi câu đều đúng, nhưng chúng không nối được với nhau. Ví dụ: người giỏi tiếng Anh thường đọc nhiều sách, chị Lan đọc nhiều sách, vậy chị Lan giỏi tiếng Anh. Có thể đúng, có thể không, cái khung không bảo đảm gì cả.
Ở đây không có tiền đề nào sai. Lỗi nằm ở chỗ đọc nhiều sách là dấu hiệu chung của rất nhiều kiểu người. Chị Lan có thể đọc toàn sách tiếng Việt. Lập luận như vậy gọi là không hợp lệ, dù từng câu nghe đều có lý.
Loại lỗi này nguy hiểm vì nó trôi qua rất êm. Nghe từng câu, ai cũng gật. Chỉ khi để ý cách nối mới thấy có một bước nhảy. Đặc biệt trong những lời khen chê người khác, bước nhảy này xuất hiện liên tục.
Cách kiểm nhanh là thử tìm một trường hợp mà tiền đề đều đúng nhưng kết luận sai. Chỉ cần tìm được một người đọc nhiều sách mà không giỏi tiếng Anh, lập luận đã lộ là không hợp lệ.
Mẹo thay chữ để thử độ kín của khung
Người học logic có một mẹo rất hay: giữ nguyên cái khung, thay nội dung bằng thứ khác thật lố. Nếu khung đó vẫn cho ra kết luận đúng mọi lúc, nó hợp lệ. Nếu thay xong ra kết luận buồn cười trong khi tiền đề vẫn đúng, khung đó hở.
Lấy lại ví dụ chị Lan. Khung là: A thường có đặc điểm B, X có đặc điểm B, vậy X là A. Thay vào: chó thường có bốn chân, cái bàn có bốn chân, vậy cái bàn là chó. Tiền đề đúng hết, kết luận vô lý. Khung hở rõ ràng.
Mẹo này không cần thuật ngữ, trẻ con cũng làm được, mà lại rất thuyết phục khi tranh luận. Thay vì nói anh suy luận sai, bạn chỉ cần đưa ra một câu cùng khung với nội dung khác. Người kia tự thấy, không ai phải mất mặt.
Chỉ cần cẩn thận đừng biến nó thành trò chế giễu. Đưa ví dụ lố với nụ cười và câu mình thử thế này thì sao, còn hơn là đưa nó ra để bắt người ta thừa nhận thua.
Phản biện đúng chỗ: chê khung hay chê dữ kiện
Giờ áp dụng vào một cuộc bàn chuyện thật. Đồng nghiệp nói: khách hàng phàn nàn nhiều thì sản phẩm có vấn đề, tuần này khách phàn nàn nhiều, vậy sản phẩm có vấn đề. Khung này hợp lệ. Nếu bạn không đồng ý, bạn phải chỉ ra tiền đề nào chưa đúng.
Có thể câu đầu chưa chắc: khách phàn nàn nhiều có khi vì giao hàng chậm, không phải vì sản phẩm. Có thể câu hai chưa chắc: nhiều so với tuần nào, đếm thế nào. Chỉ đúng chỗ như vậy, cuộc họp tiến lên được thay vì đôi co.
Ngược lại, nếu người kia đưa một lập luận hở khung, bạn không cần cãi từng dữ kiện. Chỉ cần nói: dù những điều anh nói đều đúng, nó vẫn chưa dẫn tới kết luận đó. Câu này lịch sự mà rất khó cãi.
Thử để ý trong tuần tới: khi bạn không đồng ý với ai đó, bạn đang nghi ngờ điều họ nói về sự việc, hay nghi ngờ bước họ nhảy từ sự việc tới kết luận?
Câu hỏi thường gặp
Lập luận hợp lệ có thể có kết luận sai không?
Có, nếu ít nhất một tiền đề sai. Hợp lệ chỉ bảo đảm rằng tiền đề đúng thì kết luận đúng, chứ không bảo đảm tiền đề đúng.
Lập luận không hợp lệ có thể có kết luận đúng không?
Có. Kết luận có thể tình cờ đúng dù cách suy ra nó sai. Khi đó kết luận đúng nhưng lập luận không phải lý do tốt để tin nó.
Hợp lệ và vững là thuật ngữ của môn nào?
Đây là thuật ngữ của logic học, phần nghiên cứu suy diễn. Trong tiếng Việt đôi khi gặp cách dịch khác như hữu hiệu và xác đáng, nên khi đọc tài liệu cần xem định nghĩa đi kèm.
Học logic hình thức có giúp ích gì ngoài đời không?
Có, ở mức nhận ra bước nhảy trong lời nói của người khác và của chính mình. Không cần học ký hiệu phức tạp, chỉ cần quen thói quen tách khung và nội dung.
Làm sao biết một tiền đề có đúng hay không?
Tuỳ loại tiền đề. Tiền đề về sự kiện thì kiểm bằng quan sát, nguồn đáng tin; tiền đề về giá trị thì phải bàn bằng lý lẽ đạo đức hay mục tiêu chung, không thể đo đếm.
