Lưỡng phân giả là lối trình bày một vấn đề như thể chỉ có đúng hai lựa chọn, thường là một cái tốt rõ ràng và một cái tệ rõ ràng, trong khi thực tế còn nhiều phương án khác hoặc có thể kết hợp cả hai. Cách đáp đơn giản và hiệu quả nhất là hỏi: ngoài hai cách này, còn cách nào nữa không?
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Hoặc học đại học hoặc thất nghiệp, hoặc lấy chồng sớm hoặc ế, hoặc mua nhà hoặc mãi đi thuê. Những câu hoặc này hoặc kia nghe rất dứt khoát, và chính sự dứt khoát đó làm chúng hấp dẫn. Tập này mình đi tìm con đường thứ ba bị giấu.
Hoặc đại học hoặc thất nghiệp
Một cậu học sinh lớp mười hai nói muốn học nghề sửa điều hoà. Bố đáp: không vào đại học thì sau này chỉ có thất nghiệp. Câu này đặt cả tương lai vào hai ô: đại học, hoặc thất nghiệp. Mọi con đường khác bị xoá khỏi bản đồ.
Thực tế có hàng chục con đường: học nghề rồi đi làm, học cao đẳng, đi làm vài năm rồi học tiếp, học đại học vừa học vừa làm. Đại học cũng không bảo đảm có việc, và không học đại học cũng không có nghĩa là thất nghiệp.
Người bố không cố ý gian dối. Ông lớn lên trong thời mà con đường đó có lẽ hẹp hơn thật. Lưỡng phân giả hay mọc ra từ kinh nghiệm cũ, từ nỗi lo, và từ thói quen nghĩ đơn giản cho đỡ mệt.
Nhưng hậu quả là cậu con trai bị đẩy vào thế phải bảo vệ một phía của hai ô sai. Cậu càng cãi, bố càng thấy con không hiểu chuyện. Trong khi câu hỏi thật, nghề sửa điều hoà có tương lai thế nào, chưa ai bàn.
Vì sao hai lựa chọn lại dễ lọt tai đến vậy?
Bộ não thích sự đơn giản. Hai lựa chọn dễ cân hơn mười lựa chọn. Khi đang lo hay đang vội, mình càng dễ nhận ngay cái khung hai ô mà người khác đưa cho.
Thêm nữa, lưỡng phân giả thường đặt một lựa chọn rất xấu bên cạnh lựa chọn người nói muốn. Không mua bảo hiểm này thì gia đình bạn sẽ khốn đốn khi có chuyện. Đặt cạnh cái khốn đốn, lựa chọn mua ngay trông hiển nhiên. Những cách chuẩn bị khác như quỹ dự phòng hay các gói khác đều biến mất.
Người làm bán hàng và người viết quảng cáo biết rất rõ điều này. Câu hỏi bạn muốn đặt lịch sáng thứ bảy hay chiều chủ nhật đã ngầm loại đi lựa chọn không đặt lịch. Đây là kỹ thuật rất phổ biến, và biết nó giúp bạn không bị cuốn đi.
Ngoài ra, lưỡng phân giả còn làm người nói trông dứt khoát, mạnh mẽ. Người nói có nhiều phương án lắm, tuỳ hoàn cảnh nghe kém oai hơn, dù thường là đúng hơn.
Ba cách tìm con đường bị giấu
Cách thứ nhất là hỏi thẳng: còn cách nào khác không? Câu hỏi đơn giản này hiệu quả bất ngờ. Nhiều người khi được hỏi lại tự nghĩ ra ngay phương án thứ ba, vì họ chưa bao giờ bị yêu cầu nghĩ.
Cách thứ hai là hỏi có thể làm cả hai không. Nhiều lựa chọn trông như loại trừ nhau nhưng thật ra kết hợp được. Hoặc chăm con hoặc đi làm, nhưng có những công việc bán thời gian, có ông bà phụ, có nhà trẻ gần nhà. Hoặc ăn ngon hoặc ăn lành, nhưng có rất nhiều món vừa ngon vừa lành.
Cách thứ ba là hỏi có thể chưa chọn không. Đôi khi lựa chọn thứ ba là chờ thêm thông tin, thử nhỏ trước, hoặc làm một bước trung gian. Cậu học sinh có thể học một khoá nghề ngắn trong hè trước khi quyết định hẳn.
Ba câu hỏi này dùng được cho cả lúc tự quyết định. Khi thấy mình đang giằng co giữa hai lựa chọn, hãy dừng lại và hỏi mình đủ ba câu. Cảm giác bế tắc thường giảm hẳn.
Khi nào hai lựa chọn là thật?
Cũng có những tình huống chỉ có đúng hai lựa chọn. Một công tắc thì bật hoặc tắt. Một người đã đủ mười tám tuổi hoặc chưa. Một lời hứa đã giữ hoặc chưa giữ. Những trường hợp này không phải lưỡng phân giả.
Cũng có lúc hoàn cảnh thật sự ép mình vào hai lựa chọn: chuyến xe cuối cùng trong ngày, đi hoặc ở. Lúc đó đưa ra con đường thứ ba không có thật cũng là một kiểu lỗi, lỗi trốn tránh quyết định.
Cách phân biệt: hỏi xem hai lựa chọn có thật sự loại trừ nhau và có thật sự bao trùm mọi khả năng không. Nếu cả hai câu đều có, thì hai lựa chọn là thật. Nếu một trong hai câu là không, thì đó là lưỡng phân giả.
Một dạng hay gặp là đúng sai đi kèm phổ màu. Nóng hay lạnh, giàu hay nghèo, chăm hay lười. Phần lớn đời thường nằm ở khoảng giữa. Câu bạn là người chăm hay lười nghe như hai ô, nhưng ai cũng chăm vào việc này, lười vào việc kia.
Đáp lại lưỡng phân giả trong những cuộc nói chuyện khó
Với người thân, đáp lại lưỡng phân giả bằng cách gọi tên lỗi thường phản tác dụng. Thay vào đó, hãy đưa ra con đường thứ ba cụ thể kèm lý do. Con không định bỏ học, con định học nghề hai năm, rồi đi làm, sau đó có thể học liên thông nếu cần.
Một con đường cụ thể thuyết phục hơn nhiều so với câu còn nhiều cách khác mà. Nó cho người kia thấy bạn đã nghĩ, và nó thay thế cái ô thất nghiệp đáng sợ bằng một hình ảnh có thật.
Với người bán hàng, đáp lại rất đơn giản: em cảm ơn, nhưng em cũng đang cân nhắc không đặt lịch lúc này. Bạn chỉ cần nói ra lựa chọn bị giấu, không cần tranh luận.
Câu hỏi để bạn mang về: quyết định nào trong đời bạn từng nghĩ chỉ có hai đường, mà nhìn lại, hoá ra còn đường thứ ba bạn đã không thấy?
Câu hỏi thường gặp
Lưỡng phân giả còn gọi là gì?
Nó còn được gọi là ngụy biện trắng đen, ngụy biện hai lựa chọn hay song đề giả. Tất cả đều chỉ lối trình bày như thể chỉ có hai khả năng trong khi còn những khả năng khác.
Lưỡng phân giả có phải lúc nào cũng cố ý không?
Không. Nhiều người dùng nó vì nghĩ đơn giản hoặc vì lo lắng. Nó chỉ thành thủ đoạn khi người nói biết còn lựa chọn khác mà cố tình giấu đi.
Câu hỏi chọn một trong hai của người bán hàng có phải lưỡng phân giả không?
Thường là một dạng của nó, vì câu hỏi ngầm loại bỏ lựa chọn không mua. Biết điều này, bạn có thể bình thản nói ra lựa chọn thứ ba.
Làm sao tránh tư duy trắng đen khi tự ra quyết định?
Viết ra ít nhất ba phương án trước khi chọn, trong đó có một phương án kết hợp và một phương án chờ thêm thông tin. Việc buộc mình viết ra giúp phá khung hai ô.
Khi nào hai lựa chọn là hợp lý?
Khi hai lựa chọn thật sự loại trừ nhau và bao trùm mọi khả năng, như bật hoặc tắt, đi hoặc không đi chuyến xe cuối. Lúc đó đưa thêm phương án không có thật lại là né tránh.
