Một chuyện xảy ra sau một chuyện khác không có nghĩa là chuyện trước gây ra chuyện sau. Lối suy luận lấy thứ tự thời gian làm bằng chứng nhân quả có tên Latinh dịch ra là sau cái này, do đó vì cái này. Nó đứng sau rất nhiều đôi giày may mắn, nhiều bài thuốc dân gian, và nhiều quyết định sai trong công việc.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Tập này nói về một lối nghĩ cổ xưa như loài người: thấy hai chuyện đi liền nhau thì nối chúng bằng chữ vì. Nó giúp tổ tiên mình sống sót, nhưng cũng đẻ ra không ít mê tín. Mình sẽ đưa cho bạn ba câu hỏi để tách thứ tự ra khỏi nguyên nhân.
Đôi giày may mắn và trận thắng chiều thứ bảy
Một anh chơi bóng đá phong trào mua đôi giày mới, tuần đó đội thắng đậm. Tuần sau anh đi lại đôi đó, lại thắng. Từ đó anh gọi nó là giày may mắn, không cho ai mượn. Tới khi đội thua, anh bảo hôm đó buộc dây không chặt.
Đây là ví dụ vô hại, thậm chí đáng yêu. Nhưng nó chứa đầy đủ cấu trúc của lỗi: hai sự việc đi liền nhau, người ta nối chúng thành nhân quả, rồi khi gặp phản ví dụ thì tìm lý do để giữ niềm tin.
Đội thắng có thể vì đối thủ yếu, vì hôm đó đủ người, vì thời tiết mát. Có hàng chục lý do, và đôi giày là thứ dễ thấy nhất, gần nhất, nên được gán công.
Niềm tin kiểu này còn có tác dụng tâm lý thật: tin rằng mình may mắn có thể giúp tự tin hơn. Nhưng đó là tác dụng của niềm tin, không phải của đôi giày.
Uống thuốc rồi khỏi cảm: lý do thứ nhất là tự khỏi
Ví dụ nghiêm túc hơn: bị cảm, uống một bài thuốc lá, ba bốn ngày sau khỏi. Người ta kết luận bài thuốc hiệu quả. Nhưng phần lớn các đợt cảm thông thường tự khỏi sau khoảng một tuần dù có uống gì hay không.
Đây là lời giải thích khác đầu tiên cần loại trừ: chuyện đó có tự hết không. Bệnh tự khỏi, cơn giận tự nguôi, doanh số tự hồi lại sau tháng thấp điểm. Bất cứ thứ gì làm ngay trước khi chuyện tự hết sẽ được gán công.
Người ta còn hay tìm tới bài thuốc lúc triệu chứng nặng nhất, mà lúc nặng nhất cũng thường là lúc sắp đi xuống. Người làm thống kê gọi đó là hồi quy về mức trung bình: sau một lần cực đoan, lần tiếp theo thường bình thường hơn, dù có làm gì hay không.
Đó là lý do các thử nghiệm thuốc phải có nhóm đối chứng: một nhóm dùng thuốc, một nhóm không, rồi so sánh. Không có nhóm đối chứng, không ai biết bao nhiêu người khỏi nhờ thuốc, bao nhiêu người khỏi nhờ thời gian.
Lý do thứ hai và thứ ba: trùng hợp và nguyên nhân chung
Lời giải thích khác thứ hai là trùng hợp. Trong một ngày có hàng nghìn sự việc xảy ra, thế nào cũng có những cặp đi liền nhau một cách tình cờ. Mình chỉ để ý những cặp có vẻ có ý nghĩa và quên hàng nghìn cặp khác.
Lời giải thích thứ ba là có một nguyên nhân chung đứng sau cả hai. Một cửa hàng đổi biển hiệu mới, tháng sau doanh số tăng. Có thể biển hiệu có tác dụng. Nhưng cũng có thể cả hai đều xảy ra vì chủ cửa hàng vừa có thêm vốn, đổi biển hiệu đồng thời nhập thêm hàng mới, và hàng mới mới là thứ kéo khách.
Trong công việc, lỗi này rất đắt. Một người quản lý mới về, quý sau kết quả tốt lên, người đó được khen. Có thể đúng là nhờ họ, cũng có thể do thị trường chung tốt lên, hoặc do những việc người cũ đã làm bắt đầu có kết quả.
Ba câu hỏi để soát: có tự xảy ra không, có phải trùng hợp không, và có nguyên nhân chung nào đứng sau cả hai không.
Tự kiểm một niềm tin may rủi
Nếu bạn có một niềm tin kiểu đôi giày, bạn có thể kiểm nó khá vui. Ghi lại mọi lần đi đôi giày đó và mọi lần không đi, cùng kết quả. Ghi cả những lần thua khi đi giày may mắn, không được bỏ qua.
Sau vài chục trận, so tỉ lệ thắng hai bên. Rất có khả năng chúng xấp xỉ nhau. Bạn sẽ ngạc nhiên vì trí nhớ của mình đã chọn lọc kỹ đến thế nào.
Với chuyện quan trọng hơn như sức khoẻ, đừng tự làm thí nghiệm kiểu này trên cơ thể mình. Hãy hỏi bác sĩ về bằng chứng của phương pháp đó, và đừng bỏ cách chữa đang có hiệu quả để thử thứ khác chỉ vì một câu chuyện trùng hợp.
Và với công việc, khi ai đó nói kết quả tốt lên là nhờ việc gì đó, hãy hỏi: trước đó có tình huống tương tự mà không làm việc này không, kết quả ra sao? Câu hỏi đó thường giúp cả phòng bình tĩnh hơn.
Thứ tự thời gian vẫn là manh mối, đừng vứt đi
Nói vậy không có nghĩa là thứ tự thời gian vô dụng. Nguyên nhân luôn phải xảy ra trước kết quả, nên thứ tự là một điều kiện cần. Nếu B xảy ra trước A, A chắc chắn không gây ra B.
Thứ tự cũng là manh mối tốt để bắt đầu tìm hiểu. Ăn một món lạ, vài giờ sau đau bụng, nghi ngờ món đó là hợp lý, và nên tránh tạm thời. Lỗi chỉ là coi nghi ngờ đó là kết luận chắc chắn.
Cách đi đúng: dùng thứ tự để đặt giả thuyết, rồi tìm thêm bằng chứng. Những người khác ăn cùng món có đau bụng không? Lần trước ăn món đó có sao không? Mỗi câu trả lời làm giả thuyết mạnh hoặc yếu đi.
Câu hỏi để bạn mang theo: thói quen hay vật may mắn nào của bạn, nếu đếm thật cả những lần không linh, sẽ còn giữ được danh tiếng?
Câu hỏi thường gặp
Post hoc ergo propter hoc nghĩa là gì?
Đây là cụm Latinh, nghĩa là sau cái này, do đó vì cái này. Nó chỉ lỗi suy luận coi việc một chuyện xảy ra sau chuyện khác là bằng chứng chuyện trước gây ra chuyện sau.
Ngụy biện post hoc khác tương quan không phải nhân quả thế nào?
Hai lỗi họ hàng gần. Post hoc dựa vào thứ tự thời gian của một vài sự việc. Tương quan nói về hai đại lượng đi cùng nhau trên nhiều trường hợp. Cả hai đều chưa đủ để kết luận nhân quả.
Hồi quy về mức trung bình là gì?
Đó là hiện tượng sau một lần đo cực đoan, lần đo tiếp theo thường gần mức bình thường hơn, dù không có can thiệp nào. Nó khiến nhiều biện pháp được gán công oan.
Vì sao thử thuốc cần nhóm đối chứng?
Vì nhiều bệnh tự khỏi hoặc tự đỡ theo thời gian. Chỉ khi so với một nhóm không dùng thuốc, người ta mới biết phần cải thiện nào thật sự nhờ thuốc.
Tin vào vật may mắn có hại không?
Thường là vô hại và có thể giúp tự tin. Nó chỉ có hại khi khiến mình bỏ qua nguyên nhân thật, như bỏ tập luyện vì tin vào đôi giày, hoặc bỏ thuốc vì tin vào bùa.
