Một tuyên bố càng đi ngược với những hiểu biết đã được kiểm rất kỹ thì càng cần bằng chứng mạnh mới đáng tin. Lý do không phải là người ta ghét cái mới, mà là khi một điều rất khó xảy ra, khả năng mình nhìn nhầm, nhớ nhầm hay bị lừa thường lớn hơn khả năng điều phi thường đó là thật.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Khép lại loạt bài bằng chứng và lý lẽ, mình bàn câu nói nổi tiếng gắn với nhà thiên văn học Carl Sagan. Ông không phải người đầu tiên nghĩ ra ý này, trước đó nhà triết học David Hume và nhà toán học Laplace đã nói những điều rất gần. Nhưng ông là người làm nó trở thành câu cửa miệng.
Lời kể về bữa sáng và lời kể về đĩa bay
Bạn của bạn kể: sáng nay mình ăn phở. Bạn tin ngay, không cần ảnh chụp. Cùng người bạn đó kể: tối qua trên đồi, mình thấy một đĩa bay hạ xuống. Bạn sẽ hỏi lại vài lần, muốn xem ảnh, muốn hỏi người khác có thấy không.
Bạn không đối xử bất công với bạn mình. Người bạn đó vẫn đáng tin như nhau. Cái khác là hai tuyên bố. Ăn phở buổi sáng xảy ra hàng triệu lần mỗi ngày, xác suất bạn mình nói đúng là rất cao. Đĩa bay hạ cánh chưa bao giờ được xác nhận một cách đáng tin, nên xác suất phải cân với mọi khả năng nhầm lẫn.
Những khả năng nhầm lẫn đó rất nhiều: một chiếc máy bay không người lái, đèn trời, một vệ tinh phản chiếu ánh mặt trời, mắt mệt sau một ngày leo núi. Mỗi khả năng đều bình thường, đã xảy ra rất nhiều lần.
Bằng chứng phi thường là bằng chứng đủ mạnh để loại trừ tất cả những khả năng bình thường đó. Một bức ảnh mờ không làm được việc đó. Nhiều người độc lập ở nhiều nơi cùng ghi lại được, có dấu vết vật lý kiểm được, mới bắt đầu đủ.
Hume và lý lẽ về những điều lạ thường
Thế kỷ mười tám, nhà triết học người Scotland David Hume viết một tiểu luận về phép lạ. Ý chính của ông, kể đơn giản, là khi ai đó kể về một điều trái với quy luật tự nhiên, mình nên tự hỏi: điều nào khó xảy ra hơn, việc quy luật bị phá vỡ, hay việc người kể nhầm hoặc nói sai?
Hume không nói người kể là kẻ nói dối. Ông chỉ nói rằng con người hay nhầm, hay thêm thắt khi kể lại, hay thích những câu chuyện kỳ lạ. Những điều đó xảy ra thường xuyên, còn quy luật tự nhiên bị phá vỡ thì chưa từng được ghi nhận chắc chắn.
Lập luận của Hume về phép lạ vẫn còn được bàn cãi trong triết học, nhất là trong triết học tôn giáo, và có nhiều người phản bác. Mình nhắc tới nó ở đây không để bàn chuyện tín ngưỡng, mà để mượn cách cân nhắc của ông cho những chuyện đời thường.
Cách cân đó áp dụng được cho tin đồn, quảng cáo thần kỳ, những câu chuyện chữa bệnh lạ. Câu hỏi luôn là: giữa hai khả năng, cái nào có vẻ dễ xảy ra hơn?
Áp dụng vào những lời hứa quá tốt
Một lời mời đầu tư hứa lợi nhuận gấp đôi trong ba tháng, không rủi ro. Đây là một tuyên bố phi thường, vì nó đi ngược với những gì mọi người làm tài chính đều biết: lợi nhuận cao luôn đi kèm rủi ro cao.
Bằng chứng mà người mời đưa ra thường là: ảnh chụp tài khoản, lời kể của người đã nhận được tiền. Những bằng chứng đó rất dễ làm giả, và trong các mô hình lừa đảo kiểu đa cấp, những người vào đầu thật sự nhận được tiền, từ tiền của người vào sau.
Vậy cần bằng chứng gì? Giấy phép hoạt động kiểm được với cơ quan quản lý, báo cáo tài chính có kiểm toán độc lập, mô hình kinh doanh giải thích được tiền lời từ đâu ra. Thiếu những thứ đó, mức bằng chứng không xứng với mức độ phi thường của lời hứa.
Áp dụng tương tự cho kem trị nám trong bảy ngày, bài thuốc chữa khỏi bệnh nan y, phương pháp học tiếng Anh thành thạo trong một tháng. Lời hứa càng lạ, bạn càng có quyền đòi bằng chứng mạnh.
Hoài nghi lành mạnh không phải là cố chấp
Có một nguy cơ ở chiều ngược lại: dùng câu nói này để bác bỏ mọi điều mới, mọi bằng chứng. Hoài nghi lành mạnh khác cố chấp ở chỗ nó vẫn mở cửa. Nó nói: mình chưa tin, nhưng nếu có bằng chứng đủ mạnh, mình sẽ đổi ý.
Lịch sử khoa học có những ý tưởng ban đầu bị coi là phi thường, như các lục địa trôi dạt, rồi được chấp nhận khi bằng chứng đủ mạnh tích tụ. Đó chính là cách nguyên tắc này vận hành đúng: không phải từ chối mãi, mà là đòi bằng chứng tương xứng.
Người cố chấp thì không chỉ ra được loại bằng chứng nào sẽ làm họ đổi ý. Nếu bạn hỏi và họ trả lời không có gì cả, đó không còn là hoài nghi, đó là niềm tin ngược.
Một câu tự kiểm hay: với điều mình đang hoài nghi, mình cần thấy gì để tin? Nếu bạn trả lời được cụ thể, bạn đang hoài nghi lành mạnh.
Cân bằng chứng theo độ lạ trong đời thường
Bạn không cần tính xác suất. Chỉ cần một thói quen: khi nghe một điều, tự hỏi nó lạ tới đâu so với những gì mình đã biết chắc. Càng lạ, càng cần nhiều nguồn độc lập, càng cần thời gian trước khi tin hay chia sẻ.
Tin một người hàng xóm mới chuyển tới là chuyện thường, nghe một lần là đủ. Tin một loại cây trồng mới cho năng suất gấp ba mà không cần thêm phân thì cần xem ở nhiều ruộng, nhiều vụ, hỏi cán bộ khuyến nông.
Thói quen này giúp bạn khỏi bị lừa, mà không biến bạn thành người khó chịu nghi ngờ mọi thứ. Với chuyện bình thường, bạn vẫn tin dễ dàng. Chỉ với chuyện lạ thường, bạn mới đòi thêm.
Câu hỏi cho bạn: tin đồn lạ gần nhất bạn nghe, bằng chứng đi kèm có xứng với độ lạ của nó không?
Câu hỏi thường gặp
Câu tuyên bố phi thường cần bằng chứng phi thường là của ai?
Câu này gắn với nhà thiên văn học Carl Sagan, người làm nó nổi tiếng. Ý tưởng tương tự đã xuất hiện trước đó trong tác phẩm của David Hume và Pierre Simon Laplace.
Bằng chứng phi thường là bằng chứng như thế nào?
Là bằng chứng đủ mạnh để loại trừ những lời giải thích bình thường như nhầm lẫn, ảo giác, làm giả. Thường cần nhiều nguồn độc lập và có thể kiểm lại.
Nguyên tắc này có làm cản trở khám phá mới không?
Không, nếu dùng đúng. Nó không cấm ý tưởng mới mà đòi bằng chứng tương xứng. Nhiều ý tưởng từng bị coi là lạ đã được chấp nhận khi bằng chứng đủ mạnh.
Làm sao phân biệt hoài nghi và cố chấp?
Người hoài nghi chỉ ra được loại bằng chứng nào sẽ khiến họ đổi ý. Người cố chấp không chấp nhận bằng chứng nào cả.
Lời mời đầu tư lợi nhuận cao không rủi ro có đáng tin không?
Đó là một tuyên bố phi thường vì đi ngược với nguyên lý lợi nhuận cao đi kèm rủi ro cao. Cần kiểm giấy phép, báo cáo kiểm toán và hỏi cơ quan quản lý trước khi đưa tiền.
