Gánh nặng chứng minh thuộc về người đưa ra lời khẳng định, nhất là khi lời đó đi ngược với hiểu biết chung. Người đang nghi ngờ không có nghĩa vụ phải chứng minh điều ngược lại; nếu ai đó nói anh không chứng minh được nó sai thì nó đúng, họ đang đẩy gánh sang sai vai.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Tập này nói về một luật chơi ngầm của mọi cuộc tranh luận. Không nắm luật này, bạn sẽ thấy mình mệt mỏi chứng minh hết điều này tới điều khác, trong khi người kia chỉ cần ngồi khẳng định.
Cuộc nói chuyện ven hồ và câu thì anh chứng minh đi
Hai người bạn ngồi bên hồ. Một người nói: uống nước lá này mỗi sáng thì không bao giờ bị cảm. Người kia hỏi: có gì cho thấy thế không? Câu trả lời: thế anh chứng minh được là nó không có tác dụng đi.
Nghe qua thì công bằng, hai bên mỗi người một ý. Nhưng thực ra người thứ hai vừa bị đẩy một gánh không phải của mình. Người khẳng định điều mới là người phải đưa ra lý do. Người nghi ngờ chỉ cần chưa thấy đủ lý do là đã có quyền chưa tin.
Nếu chấp nhận luật chơi ngược lại, thì bất kỳ ai cũng có thể khẳng định bất kỳ điều gì, rồi bắt cả thế giới đi chứng minh nó sai. Cái ấm trà bay quanh Mặt Trời, con rồng vô hình trong ga ra, những ví dụ kiểu này các nhà triết học dùng để chỉ ra sự vô lý đó.
Ví dụ cái ấm trà là của Bertrand Russell, nhà triết học người Anh. Ông nói đại ý: nếu mình khẳng định có một cái ấm trà nhỏ bay quanh Mặt Trời, quá nhỏ để kính thiên văn nào thấy, thì không ai có thể bác bỏ, nhưng điều đó không cho mình quyền đòi người khác tin.
Vì sao chứng minh điều không có lại khó đến vậy?
Chứng minh có một con mèo đen trong phòng thì dễ, chỉ cần bắt được nó. Chứng minh không có con mèo nào trong cả thành phố thì gần như không thể, vì bạn phải soi từng góc. Đó là vì sao bắt người ta chứng minh một điều không tồn tại là đòi hỏi bất công.
Dĩ nhiên không phải mọi điều phủ định đều không chứng minh được. Trong phạm vi hẹp, như không có muối trong lọ này, bạn kiểm được ngay. Vấn đề chỉ nảy sinh khi phạm vi rộng hoặc lời khẳng định được nói mập mờ đến mức không cách nào kiểm.
Ở trường hợp nước lá, cách kiểm thật sự đòi hỏi so sánh hai nhóm người giống nhau, một nhóm uống, một nhóm không, theo dõi đủ lâu. Đó là việc của người muốn khẳng định nó có tác dụng, không phải của người đang hỏi.
Một chi tiết hay bị quên: không chứng minh được nó sai cũng không có nghĩa là nó sai. Người nghi ngờ đúng mực chỉ nói: mình chưa có lý do để tin. Họ không nói: mình chắc chắn nó vô dụng. Hai câu này khác nhau xa.
Khi nào gánh nặng chuyển sang người phản bác?
Gánh nặng không phải lúc nào cũng nằm yên một chỗ. Khi một điều đã được kiểm chứng rộng rãi, như rửa tay bằng xà phòng giúp giảm lây bệnh, thì người muốn nói ngược lại mới là người phải đưa ra lý do. Hiểu biết chung đã được xây bằng bằng chứng.
Trong toà án, quy tắc này được viết thành nguyên tắc: người bị buộc tội được coi là vô tội cho tới khi có đủ chứng cứ. Bên buộc tội phải chứng minh. Đây là cùng một tinh thần, chỉ được đặt thành luật vì cái giá của sai lầm quá lớn.
Ngoài đời, khi bạn đưa ra bằng chứng tốt cho lời khẳng định của mình, quả bóng chuyển sang chân người kia. Họ không thể chỉ nói không tin mà cần giải thích bằng chứng đó yếu ở đâu. Trao đổi qua lại như vậy mới là tranh luận thật sự.
Còn khi cả hai bên đều chỉ khẳng định mà không có gì đỡ, điều trung thực nhất là cùng nói: mình chưa biết. Nghe có vẻ kém vui, nhưng nó giúp hai bên khỏi tốn sức.
Đáp lại thế nào khi bị đẩy gánh mà không gây gổ
Câu đáp nhẹ nhàng nhất mà mình hay dùng là: mình không nói nó chắc chắn vô dụng, mình chỉ chưa thấy lý do để tin. Anh có thể cho mình biết anh dựa vào đâu không? Câu này vừa trả gánh về đúng chỗ, vừa không đóng cửa câu chuyện.
Nếu người kia đưa ra giai thoại, kiểu ông bà nhà này uống cả đời có ốm bao giờ đâu, bạn không cần chê. Chỉ cần hỏi thêm một bước: thế những người không uống thì sao, họ có ốm nhiều hơn không? Câu hỏi này thường mở ra cuộc nói chuyện hay hơn nhiều.
Đừng sa vào việc cố chứng minh điều ngược lại, nhất là bằng những thứ bạn cũng chỉ nghe nói. Như thế bạn tự gánh lấy phần việc không phải của mình, rồi lại mắc chính cái lỗi đang phê phán.
Và hãy nhớ, trong chuyện gia đình, mục tiêu thường không phải thắng cuộc tranh luận. Nếu nước lá đó vô hại và làm bà vui, có khi chẳng cần ai chứng minh gì cả.
Tự soát gánh nặng của chính mình
Bài học ngược lại cũng đáng giá: khi mình khẳng định điều gì, mình đã sẵn sàng gánh phần chứng minh chưa? Rất nhiều người, kể cả mình, hay nói những câu chắc nịch trong lúc hăng, rồi khi bị hỏi lại thì đẩy ngược.
Một thói quen tốt là trước khi nói một câu khẳng định mạnh, tự hỏi: nếu ai hỏi mình dựa vào đâu, mình trả lời được trong hai câu không. Không trả lời được thì nên hạ giọng: mình nghe nói thế, mình nghĩ có thể là thế.
Hạ giọng như vậy không làm bạn kém đi. Nó làm lời bạn đáng tin hơn vào những lúc bạn nói chắc. Người nghe dần học được rằng khi bạn đã nói chắc chắn, thì thường là bạn có lý do.
Câu hỏi để bạn mang theo: điều nào bạn hay khẳng định nhất trong các bữa nói chuyện, và nếu phải gánh phần chứng minh, bạn sẽ đưa ra gì?
Câu hỏi thường gặp
Ngụy biện viện dẫn sự thiếu hiểu biết là gì?
Đó là lối suy luận cho rằng một điều đúng vì chưa ai chứng minh nó sai, hoặc sai vì chưa ai chứng minh nó đúng. Thiếu bằng chứng chỉ cho phép nói là chưa biết.
Ấm trà của Russell nói lên điều gì?
Nó minh hoạ rằng một lời khẳng định không thể bác bỏ chưa phải lý do để tin. Người đưa ra lời khẳng định mới là người cần đưa bằng chứng.
Vắng bằng chứng có bao giờ là bằng chứng của sự vắng mặt không?
Có, khi mình đã tìm đúng chỗ và đủ kỹ mà vẫn không thấy. Tìm khắp tủ lạnh không thấy sữa là lý do tốt để tin hết sữa. Vấn đề chỉ là khi chưa tìm hoặc không thể tìm.
Trong tranh biện ở trường, bên nào giữ gánh nặng chứng minh?
Thường là bên ủng hộ kiến nghị, vì họ đề xuất thay đổi. Bên phản đối chỉ cần cho thấy lý lẽ của bên kia chưa đủ, dù họ vẫn nên đưa ra lập luận riêng để thuyết phục hơn.
Có nên tranh luận với người không chịu đưa bằng chứng không?
Có thể nói chuyện tiếp nếu mục tiêu là hiểu nhau, nhưng đừng cố thắng. Khi một bên không chấp nhận luật chơi chung, cuộc tranh luận khó đi tới kết quả.
