Không có một định nghĩa nghệ thuật được mọi người đồng ý. Năm một nghìn chín trăm mười bảy, Marcel Duchamp gửi một chiếc bồn tiểu ký tên giả tới một cuộc triển lãm, và hành động đó buộc người ta phải hỏi lại: nghệ thuật nằm ở chính đồ vật, ở ý tưởng của người làm, hay ở cách cộng đồng nghệ thuật đón nhận nó?
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Khép lại loạt bài mỹ học, mình bàn câu hỏi có lẽ khó nhất, và cũng hay gây cãi nhau nhất khi đi xem triển lãm đương đại: cái này mà cũng là nghệ thuật à? Câu hỏi đó có một lịch sử dài và thú vị hơn bạn tưởng.
Chuyện chiếc bồn tiểu năm một nghìn chín trăm mười bảy
Năm một nghìn chín trăm mười bảy, ở New York, Hội các nghệ sĩ độc lập tổ chức một cuộc triển lãm với quy định rất cởi mở: ai đóng phí cũng được gửi tác phẩm. Marcel Duchamp, một hoạ sĩ người Pháp, gửi một chiếc bồn tiểu bằng sứ mua sẵn, đặt nằm ngửa, ký cái tên R. Mutt, và đặt tên tác phẩm là Đài phun nước.
Tác phẩm không được trưng bày cùng các tác phẩm khác. Bản gốc về sau bị thất lạc, và những gì ta thấy trong các bảo tàng ngày nay là những bản làm lại được thực hiện nhiều năm sau, với sự đồng ý của Duchamp.
Duchamp gọi những tác phẩm kiểu này là đồ làm sẵn: những vật dụng bình thường được nghệ sĩ chọn ra, đặt vào bối cảnh nghệ thuật. Ông không làm ra chúng bằng tay. Ông chỉ chọn.
Câu hỏi mà chiếc bồn tiểu đặt ra đơn giản mà sâu: nếu một vật giống hệt ở cửa hàng thiết bị vệ sinh không phải nghệ thuật, thì điều gì làm vật này thành nghệ thuật?
Những định nghĩa cũ bị lung lay
Trước đó, nhiều người hiểu nghệ thuật theo những cách khá quen. Nghệ thuật là mô phỏng đời sống, như mình đã bàn ở tập về Platon và Aristotle. Nghệ thuật là cái đẹp. Nghệ thuật là sản phẩm của tay nghề điêu luyện. Nghệ thuật là sự biểu hiện cảm xúc.
Chiếc bồn tiểu không mô phỏng gì cả, không cố tỏ ra đẹp, không cần tay nghề, và khó nói nó biểu hiện cảm xúc gì. Nó đánh trượt cả bốn định nghĩa cùng lúc.
Nhưng thay vì bị gạt đi như một trò đùa, nó trở thành một trong những tác phẩm được bàn luận nhiều nhất của thế kỷ hai mươi. Điều đó tự nó là một dữ kiện mà mọi định nghĩa nghệ thuật phải giải thích được.
Từ đó, nghệ thuật ý niệm phát triển mạnh: tác phẩm mà ý tưởng quan trọng hơn hình thức vật chất. Những tác phẩm khiến bạn bối rối ở các triển lãm đương đại phần lớn là hậu duệ của chiếc bồn tiểu ấy.
Thế giới nghệ thuật quyết định?
Một hướng trả lời nổi tiếng đến từ nhà triết học người Mỹ Arthur Danto vào những năm sáu mươi. Ông cho rằng để thấy một vật là nghệ thuật, cần một bầu không khí lý thuyết, một hiểu biết về lịch sử nghệ thuật, mà ông gọi là thế giới nghệ thuật. Hai vật giống hệt nhau, một cái là nghệ thuật, cái kia không, vì chúng đứng trong hai mối quan hệ khác nhau với lịch sử và ý tưởng.
Một nhà triết học khác, George Dickie, đi xa hơn với cái gọi là thuyết thể chế: một vật là nghệ thuật khi nó được những người trong giới nghệ thuật trao cho tư cách đó, qua việc trưng bày, phê bình, sưu tầm.
Thuyết thể chế giải thích được chiếc bồn tiểu, nhưng bị phản bác mạnh. Nếu chỉ cần giới nghệ thuật công nhận, thì những tác phẩm của người nghệ nhân dân gian không ai trưng bày có phải nghệ thuật không? Tranh Đông Hồ trước khi vào bảo tàng có phải nghệ thuật không?
Hầu hết người Việt sẽ trả lời ngay là có. Và đó là lý do thuyết này vẫn bị tranh cãi.
Không có định nghĩa, nhưng có những câu hỏi tốt
Có nhà triết học cho rằng nghệ thuật là một khái niệm mở, giống như chữ trò chơi: không có một đặc điểm chung cho mọi trò chơi, chỉ có những nét giống nhau đan chéo, như những người trong cùng một gia đình. Nghệ thuật có lẽ cũng vậy.
Nếu chấp nhận điều đó, ta có thể bỏ câu hỏi cái này có phải nghệ thuật không, và thay bằng những câu hỏi có ích hơn khi đứng trước một tác phẩm khó hiểu: nó khiến mình nghĩ về điều gì, nó đối thoại với những tác phẩm nào trước nó, nó làm mình nhìn lại điều gì quen thuộc.
Những câu hỏi đó, bạn sẽ nhận ra, chính là những khái niệm mình đã bàn trong loạt lý luận văn học: liên văn bản, lạ hoá, vai trò người đọc. Chiếc bồn tiểu của Duchamp lạ hoá một đồ vật quen tới mức không ai nhìn, và đối thoại với cả lịch sử nghệ thuật trước nó.
Nhìn như vậy, tác phẩm vẫn có thể không hợp gu bạn, nhưng bạn hiểu vì sao nó có chỗ đứng.
Đi xem triển lãm đương đại không bối rối
Khi đứng trước một tác phẩm đương đại khó hiểu, đừng vội kết luận cái này ai chẳng làm được. Câu trả lời thường là: đúng, ai cũng làm được, nhưng không ai nghĩ ra trước, và không ai làm trong bối cảnh đó.
Hãy đọc tấm thẻ giới thiệu bên cạnh tác phẩm, hỏi người hướng dẫn, hoặc tìm hiểu về nghệ sĩ. Nghệ thuật đương đại thường đòi hỏi một chút bối cảnh, giống như một câu chuyện cười chỉ buồn cười khi bạn biết điều nó đang nhại lại.
Và sau tất cả, bạn vẫn có quyền không thích. Hiểu một tác phẩm khác với yêu nó. Như Hume đã nói, có những khác biệt thị hiếu là chính đáng.
Câu hỏi để bạn mang theo: đồ vật quen thuộc nào trong nhà bạn, nếu được đặt lên một chiếc bục trắng giữa phòng triển lãm, sẽ khiến người xem nhìn nó theo một cách hoàn toàn mới?
Câu hỏi thường gặp
Đài phun nước của Duchamp là gì?
Đó là một chiếc bồn tiểu bằng sứ mua sẵn, được Marcel Duchamp ký tên R. Mutt và gửi tới một triển lãm ở New York năm một nghìn chín trăm mười bảy. Nó trở thành biểu tượng của câu hỏi thế nào là nghệ thuật.
Đồ làm sẵn trong nghệ thuật là gì?
Đó là những vật dụng có sẵn được nghệ sĩ chọn ra và đặt vào bối cảnh nghệ thuật, thay vì tự tay làm ra. Duchamp là người khởi xướng hình thức này.
Thuyết thể chế về nghệ thuật là gì?
Đó là quan niệm cho rằng một vật trở thành nghệ thuật khi được giới nghệ thuật trao tư cách đó, qua trưng bày, phê bình hay sưu tầm. Thuyết này gắn với nhà triết học George Dickie và bị nhiều người phản bác.
Vì sao nghệ thuật đương đại khó hiểu?
Vì nhiều tác phẩm coi trọng ý tưởng hơn hình thức và đối thoại với lịch sử nghệ thuật trước đó. Tìm hiểu bối cảnh và ý tưởng của nghệ sĩ giúp tiếp cận dễ hơn.
Có định nghĩa nào về nghệ thuật được mọi người đồng ý không?
Chưa có. Các định nghĩa dựa trên mô phỏng, cái đẹp, tay nghề hay cảm xúc đều gặp phản ví dụ, và nhiều nhà triết học coi nghệ thuật là một khái niệm mở.
