Mỹ học là một ngành của triết học bàn về những cảm nhận thẩm mỹ: cái đẹp, cái xấu, cái cao cả, cái bi, cái hài, cùng câu hỏi thế nào là nghệ thuật. Nó không dạy bạn cái gì đẹp hay cách làm cho đẹp, mà hỏi vì sao mình thấy một thứ đẹp, và cảm nhận đó có thể đúng sai hay không.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Mở đầu loạt bài mỹ học, mình muốn gỡ một hiểu lầm khá phổ biến: nghe chữ mỹ học, nhiều người nghĩ tới thẩm mỹ viện, hay một môn học về cách trang trí. Thật ra nó là một trong những nhánh triết học thú vị nhất, và gần với đời thường hơn bạn tưởng.
Chữ mỹ học đến từ đâu?
Chữ mỹ học trong các ngôn ngữ châu Âu được nhà triết học người Đức Alexander Baumgarten dùng như tên một ngành học riêng vào giữa thế kỷ mười tám. Ông lấy từ một chữ Hy Lạp nghĩa là cảm giác, tri giác. Với ông, đó là khoa học về sự nhận biết bằng giác quan.
Điều thú vị là gốc của chữ không phải cái đẹp, mà là cảm nhận. Mỹ học, ở gốc của nó, bàn về cách con người cảm nhận thế giới qua giác quan, và cái đẹp là một trong những cảm nhận đặc biệt nhất.
Tiếng Việt dịch là mỹ học, nghĩa là học về cái đẹp, nên nghiêng về một phía. Nhưng người học mỹ học sớm nhận ra rằng ngành này bàn về nhiều thứ hơn cái đẹp: cái xấu, cái rùng rợn, cái buồn cười, cái kỳ vĩ.
Dĩ nhiên, những câu hỏi về cái đẹp đã có từ rất lâu trước Baumgarten, từ Platon, Aristotle ở phương Tây, và trong các truyền thống thẩm mỹ của phương Đông. Baumgarten chỉ đặt tên và tách nó thành một ngành riêng.
Những câu hỏi lớn của mỹ học
Câu hỏi thứ nhất: cái đẹp nằm ở sự vật hay nằm trong mắt người nhìn? Nếu nằm trong mắt người nhìn, vì sao có những thứ gần như ai cũng thấy đẹp, như một bầu trời hoàng hôn? Nếu nằm ở sự vật, vì sao người này thấy đẹp mà người kia thấy bình thường?
Câu hỏi thứ hai: có thể tranh luận về thị hiếu không? Người xưa nói về sở thích thì không tranh cãi. Nhưng ta vẫn nói một bức tranh là kiệt tác và một bức khác là vụng về, như thể có tiêu chuẩn chung.
Câu hỏi thứ ba: vì sao ta thích những thứ lẽ ra phải làm ta khó chịu, như một bộ phim buồn, một cơn bão dữ, một câu chuyện ma? Câu hỏi này dẫn tới các phạm trù như cái bi và cái cao cả.
Câu hỏi thứ tư: thế nào là nghệ thuật? Một chiếc ghế trong bảo tàng có phải nghệ thuật không? Mỗi câu hỏi này mình sẽ dành một tập riêng trong loạt bài.
Mỹ học trong đời thường
Bạn dùng mỹ học mỗi ngày mà không gọi tên. Khi chọn áo, bày một mâm cỗ, cắm một bình hoa, sắp lại góc học tập, bạn đang đưa ra những phán đoán thẩm mỹ. Khi cãi với bạn bè xem bài hát nào hay hơn, bạn đang làm mỹ học.
Những người làm nghề có mỹ học riêng của họ. Một đầu bếp biết bày món sao cho mắt thích trước khi miệng nếm. Một người thợ mộc biết đường vân gỗ nào đẹp. Họ có thể không đọc Baumgarten, nhưng họ có cảm quan thẩm mỹ được rèn qua năm tháng.
Văn hoá Việt cũng có những quan niệm thẩm mỹ riêng. Cái đẹp của sự hài hoà, của sự kín đáo, cái đẹp gắn với cái thiện như trong câu tốt gỗ hơn tốt nước sơn. Đó là những quan niệm mỹ học dân gian, đáng được nhìn lại một cách có ý thức.
Học mỹ học không làm bạn mất đi niềm vui cảm nhận. Nó giúp bạn hiểu vì sao mình vui, và mở ra những niềm vui mới mà trước đây mình chưa để ý.
Mỹ học khác phê bình nghệ thuật thế nào?
Người ta hay lẫn mỹ học với phê bình nghệ thuật. Phê bình đánh giá những tác phẩm cụ thể: bức tranh này thành công ở đâu, bộ phim này hụt chỗ nào. Mỹ học lùi lại một bước, hỏi về chính những tiêu chuẩn mà phê bình đang dùng.
Khi nhà phê bình nói bố cục bức tranh rất cân đối, mỹ học hỏi: vì sao sự cân đối lại được coi là tốt? Có phải mọi tác phẩm hay đều cân đối không? Còn những tác phẩm cố tình lệch lạc thì sao?
Mỹ học cũng khác lịch sử nghệ thuật. Lịch sử kể các trường phái, các hoạ sĩ, các giai đoạn. Mỹ học hỏi những câu chung cho mọi giai đoạn.
Ba lĩnh vực này bổ sung cho nhau. Người thưởng thức nghệ thuật giỏi thường có một chút của cả ba: biết bối cảnh lịch sử, biết đánh giá tác phẩm, và biết tự hỏi vì sao mình đánh giá như vậy.
Bắt đầu nghĩ về mỹ học từ chính mình
Một cách bắt đầu đơn giản: lần tới khi thấy một thứ gì đó đẹp, dừng lại và tự hỏi vì sao. Màu sắc? Hình dáng? Kỷ niệm gắn với nó? Sự hài hoà? Sự bất ngờ? Viết câu trả lời ra, bạn sẽ thấy cảm nhận của mình phức tạp hơn mình nghĩ.
Làm tương tự với một thứ bạn thấy xấu, hay một thứ người khác khen mà bạn không thích. Thử hiểu họ thấy gì ở đó. Đó là bài tập mỹ học, và cũng là bài tập về sự cởi mở.
Những tập sau trong loạt bài này sẽ đưa bạn qua những câu hỏi lớn kia, mỗi tập một câu, với những ví dụ gần gũi nhất có thể.
Câu hỏi để bạn mang theo: thứ đẹp nhất bạn nhìn thấy trong tuần này là gì, và nếu phải giải thích cho một người chưa từng thấy, bạn sẽ nói gì về nó?
Câu hỏi thường gặp
Mỹ học là gì?
Mỹ học là ngành triết học nghiên cứu về cảm nhận thẩm mỹ, bản chất của cái đẹp và các phạm trù như cái cao cả, cái bi, cái hài, cùng câu hỏi thế nào là nghệ thuật.
Ai đặt tên cho ngành mỹ học?
Nhà triết học người Đức Alexander Baumgarten dùng chữ này như tên một ngành học riêng vào giữa thế kỷ mười tám, lấy từ chữ Hy Lạp nghĩa là cảm giác, tri giác.
Mỹ học có phải là môn học về làm đẹp không?
Không. Mỹ học là triết học về cảm nhận thẩm mỹ, hỏi vì sao con người thấy đẹp, chứ không dạy kỹ thuật làm đẹp hay trang trí.
Các phạm trù mỹ học cơ bản là gì?
Thường được nhắc tới là cái đẹp, cái xấu, cái cao cả, cái thấp hèn, cái bi và cái hài. Mỗi phạm trù mô tả một kiểu cảm nhận thẩm mỹ khác nhau.
Người không làm nghệ thuật có cần biết mỹ học không?
Không bắt buộc, nhưng biết một chút giúp hiểu vì sao mình thích hay không thích một thứ, và giúp thưởng thức nghệ thuật cũng như đời sống phong phú hơn.
