Ta thích xem chuyện buồn vì bi kịch cho ta được cảm thương và sợ hãi ở một khoảng cách an toàn, rồi để lại một cảm giác nhẹ nhõm và hiểu đời hơn. Aristotle gọi quá trình đó bằng một chữ mà tiếng Việt thường dịch là thanh lọc, dù chính xác ông muốn nói gì vẫn còn được các học giả bàn cãi.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Có một nghịch lý mà ai cũng từng trải: ta tránh nỗi buồn trong đời, nhưng lại tự nguyện mua vé đi xem một vở diễn làm mình khóc, đọc lại một cuốn tiểu thuyết có kết thúc đau lòng. Tập này mình bàn về cái bi, một trong những phạm trù lâu đời nhất của mỹ học.
Cái bi là gì?
Trong mỹ học, cái bi không chỉ là cái buồn. Một chuyện buồn đơn thuần, như mất một món đồ, chưa phải cái bi. Cái bi thường gắn với sự sụp đổ của một con người có giá trị, có phẩm chất đáng trân trọng, trước những sức mạnh lớn hơn họ, hoặc do chính một sai lầm của họ.
Theo Aristotle trong Thi học, nhân vật bi kịch lý tưởng không phải người hoàn toàn tốt, cũng không phải người xấu. Đó là một người khá giống chúng ta, rơi vào bất hạnh không phải vì tội ác, mà vì một sai lầm hay một sự lầm lạc nào đó.
Chính sự gần gũi đó làm ta xúc động. Nếu người hoàn toàn tốt gặp nạn, ta chỉ thấy phẫn nộ. Nếu người xấu gặp nạn, ta thấy hả hê. Chỉ khi một người giống mình rơi vào bất hạnh, ta mới vừa thương họ, vừa sợ cho chính mình.
Văn học Việt có những số phận mang màu bi như Thuý Kiều, tài sắc vẹn toàn mà đời trôi nổi mười lăm năm. Người đọc thương Kiều, và qua Kiều mà suy ngẫm về thân phận con người.
Thanh lọc: một chữ, nhiều cách hiểu
Aristotle viết rằng bi kịch, thông qua lòng thương và nỗi sợ, đem lại sự thanh lọc những cảm xúc ấy. Chữ ông dùng, phiên âm là catharsis, chỉ xuất hiện rất ngắn trong Thi học, và đã gây ra hàng thế kỷ tranh luận.
Một cách hiểu phổ biến là xả bỏ: xem bi kịch giúp ta trút bớt những cảm xúc dồn nén, như một liều thuốc cho tâm hồn. Chữ này trong tiếng Hy Lạp cũng được dùng trong y học với nghĩa tẩy rửa.
Cách hiểu thứ hai là thanh luyện: cảm xúc không bị xả đi mà được tinh lọc, được hướng vào đúng đối tượng, đúng mức. Cách hiểu thứ ba là làm sáng tỏ: qua bi kịch, ta hiểu rõ hơn về chính những cảm xúc thương và sợ, và về những gì có thể xảy ra trong đời người.
Không có cách hiểu nào được tất cả đồng ý. Điều đó không làm khái niệm mất giá trị, mà làm nó phong phú: có lẽ cả ba điều đều xảy ra, tuỳ người xem và tuỳ tác phẩm.
Nghịch lý của bi kịch
Câu hỏi vì sao ta thích những thứ làm ta buồn được gọi là nghịch lý của bi kịch. David Hume đã viết một bài tiểu luận riêng về nó ở thế kỷ mười tám, và các nhà triết học vẫn tiếp tục bàn tới hôm nay.
Một lời giải thích là: ta không thích nỗi buồn, mà thích cái được kèm theo nó, như vẻ đẹp của ngôn từ, của diễn xuất, của âm nhạc. Hume nghiêng về hướng này: tài nghệ của người kể biến nỗi buồn thành một trải nghiệm có giá trị.
Lời giải thích khác: nỗi buồn trong nghệ thuật khác nỗi buồn ngoài đời, vì ta biết mình an toàn, và nó cho ta cơ hội cảm những điều mà ngoài đời ta tránh né. Khóc cho nhân vật đôi khi là cách khóc cho những gì của chính mình mà không phải nói ra.
Còn một lời giải thích nữa: chuyện buồn giúp ta hiểu đời và hiểu người hơn, và sự hiểu đó là một niềm vui sâu, dù đi kèm nước mắt.
Cái bi trong đời sống hôm nay
Cái bi không chỉ có trong sân khấu cổ điển. Những bộ phim truyền hình về số phận con người, những bài hát buồn được nghe đi nghe lại, những câu chuyện có thật về mất mát đều mang cấu trúc của cái bi.
Sân khấu truyền thống Việt cũng giàu cái bi. Nhiều vở cải lương được yêu mến chính vì những đoạn bi thương, những câu vọng cổ làm khán giả khóc. Người xem đi về với đôi mắt đỏ mà lòng nhẹ.
Một câu hỏi đáng nghĩ: cái bi có làm ta tốt hơn không? Aristotle có lẽ sẽ nói có, vì nó giúp ta cảm đúng và hiểu đúng. Platon, như mình đã bàn ở loạt lý luận văn học, có lẽ sẽ lo nó làm ta yếu lòng. Câu hỏi đó vẫn còn mở.
Có lẽ câu trả lời phụ thuộc vào cách ta xem: xem để trốn tránh, hay xem để hiểu.
Xem chuyện buồn một cách có ý thức
Lần tới khi xem một bộ phim buồn, thử để ý cảm xúc của mình sau đó. Bạn thấy nặng nề hay nhẹ nhõm? Nếu nhẹ nhõm, có thể bạn vừa trải qua điều mà Aristotle gọi là thanh lọc.
Thử hỏi thêm: mình thương nhân vật vì điều gì, mình sợ điều gì cho chính mình? Câu trả lời thường cho biết nhiều về những gì đang diễn ra trong đời bạn.
Với người viết, hiểu cái bi giúp tránh một lỗi phổ biến: làm người đọc buồn bằng những chi tiết bi thảm dồn dập mà không có chiều sâu. Cái bi thật sự đến từ một con người đáng trân trọng và một số phận có lý do, không đến từ số lượng nỗi đau.
Câu hỏi để bạn mang theo: tác phẩm buồn nào đã để lại trong bạn một cảm giác nhẹ nhõm lạ lùng, và bạn nghĩ vì sao?
Câu hỏi thường gặp
Thanh lọc trong bi kịch là gì?
Thanh lọc là khái niệm của Aristotle chỉ tác động của bi kịch lên khán giả qua lòng thương và nỗi sợ. Nó được hiểu theo nhiều cách: xả bỏ cảm xúc, tinh lọc cảm xúc, hoặc làm sáng tỏ cảm xúc.
Cái bi khác cái buồn thế nào?
Cái bi gắn với sự sụp đổ của một con người có giá trị trước sức mạnh lớn hơn hoặc do một sai lầm của họ, khơi lên cả lòng thương lẫn suy ngẫm. Cái buồn đơn thuần không nhất thiết có cấu trúc đó.
Nghịch lý của bi kịch là gì?
Đó là câu hỏi vì sao con người lại thích xem những tác phẩm khiến mình buồn, sợ hay thương xót, trong khi ngoài đời họ tránh những cảm xúc đó.
Theo Aristotle, nhân vật bi kịch nên là người thế nào?
Không hoàn toàn tốt cũng không xấu, mà là người khá giống chúng ta, rơi vào bất hạnh vì một sai lầm hay lầm lạc chứ không phải vì tội ác.
Xem phim buồn có tốt cho tâm lý không?
Nhiều người thấy nhẹ nhõm sau khi xem, nhưng tác động khác nhau ở mỗi người. Nếu nỗi buồn kéo dài và ảnh hưởng tới sinh hoạt, nên tìm sự hỗ trợ của người có chuyên môn.
