Cái đẹp vừa chủ quan vừa không hoàn toàn chủ quan. Nhà triết học David Hume cho rằng thị hiếu nằm ở cảm nhận của người xem chứ không nằm trong sự vật, nhưng có những người phán đoán tinh tường hơn người khác, và sự đồng thuận của những người như vậy qua nhiều thời đại tạo nên một thứ chuẩn mực có thật.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Người ta hay nói sở thích thì không tranh cãi. Nhưng cũng chính những người đó sẵn sàng tranh luận cả buổi rằng ca sĩ này hát hay hơn ca sĩ kia, món này nấu đúng vị hơn món kia. Tập này mình bàn về mâu thuẫn đó, qua một bài tiểu luận nổi tiếng của thế kỷ mười tám.
Mâu thuẫn trong chính cách mình nói
Năm một nghìn bảy trăm năm mươi bảy, David Hume, nhà triết học người Scotland, công bố bài tiểu luận Về chuẩn mực thị hiếu. Ông bắt đầu bằng đúng mâu thuẫn mà chúng ta hay gặp.
Một mặt, ai cũng thừa nhận thị hiếu khác nhau, và cái đẹp không phải là phẩm chất nằm trong sự vật như chiều dài hay cân nặng. Nó nằm trong tâm trí người cảm nhận. Mỗi người cảm một khác.
Mặt khác, nếu ai đó nói một nhà thơ vô danh viết hay ngang những nhà thơ lớn nhất, ta sẽ thấy câu đó vô lý, như nói một gò đất cao ngang một ngọn núi. Ta ngầm tin có những phán đoán thẩm mỹ đúng hơn những phán đoán khác.
Hume muốn giải quyết mâu thuẫn này: làm sao thị hiếu vừa là cảm nhận chủ quan, vừa có chuẩn mực?
Hai người nếm rượu và chiếc chìa khoá
Hume kể lại một câu chuyện lấy từ tiểu thuyết Don Quixote. Hai người họ hàng của Sancho Panza được mời nếm một thùng rượu. Một người nói rượu ngon, nhưng hơi có vị da thuộc. Người kia nói rượu ngon, nhưng hơi có vị sắt. Mọi người cười chê cả hai.
Khi thùng rượu cạn, người ta tìm thấy dưới đáy một chiếc chìa khoá sắt buộc dây da. Cả hai đều đúng. Họ có khả năng cảm nhận tinh tế hơn người thường, và nhận ra những vị mà người khác không nhận ra.
Hume dùng câu chuyện này để nói: cảm nhận có thể tinh tường hơn hoặc kém hơn. Người có cảm nhận tinh tường thấy được những phẩm chất thật trong tác phẩm, dù những phẩm chất đó chỉ hiện ra qua cảm nhận.
Người Việt sành trà sẽ hiểu ngay ý này. Hai người cùng uống một chén trà, một người thấy ngon, người kia nhận ra trà bị ủ hơi quá tay. Người thứ hai không chủ quan hơn, họ chỉ được rèn nhiều hơn.
Năm phẩm chất của người thẩm định
Hume đưa ra năm phẩm chất của một người phán đoán thẩm mỹ đáng tin. Thứ nhất là cảm nhận tinh tế, như hai người nếm rượu. Thứ hai là luyện tập, tiếp xúc nhiều với một loại nghệ thuật.
Thứ ba là so sánh: người đã xem nhiều tác phẩm khác nhau mới biết đặt một tác phẩm ở đâu. Thứ tư là không định kiến: không để quan hệ cá nhân, ghen tị hay thiên vị chi phối. Thứ năm là óc phán đoán tốt, hiểu được mục đích của tác phẩm và các phần của nó khớp với nhau thế nào.
Theo Hume, chuẩn mực thị hiếu là phán đoán chung của những người có đủ năm phẩm chất đó. Và một dấu hiệu quan trọng là thử thách của thời gian: những tác phẩm được ngưỡng mộ qua nhiều thời đại, nhiều nền văn hoá, có lẽ chứa những phẩm chất thật sự đáng ngưỡng mộ.
Hume cũng thừa nhận có những khác biệt không thể giải quyết: tuổi tác, tính khí, văn hoá khiến người ta yêu những thứ khác nhau mà không ai sai. Người trẻ có thể thích thơ tình hơn, người già thích những suy ngẫm sâu lắng hơn.
Những phản bác và giới hạn
Quan niệm của Hume không thiếu người phản bác. Có người hỏi: ai chọn ra những người thẩm định? Nếu họ luôn đến từ một tầng lớp, một nền văn hoá, thì chuẩn mực của họ có phải là chuẩn mực chung không?
Câu hỏi này đặc biệt quan trọng với người Việt. Trong một thời gian dài, nhiều tiêu chuẩn thẩm mỹ được coi là phổ quát thật ra mang dấu ấn của văn hoá phương Tây. Nghệ thuật sơn mài, ca trù, tranh dân gian có những giá trị mà người chỉ quen với một truyền thống có thể không nhận ra.
Thử thách của thời gian cũng có giới hạn: có những tác phẩm bị lãng quên không vì kém, mà vì không ai giữ gìn, hay vì người làm ra nó không có tiếng nói.
Dù vậy, ý cốt lõi của Hume vẫn rất hữu ích: cảm nhận có thể được rèn luyện, và người được rèn luyện thường thấy nhiều hơn. Điều đó đúng với trà, với rượu, với âm nhạc, với tranh.
Rèn thị hiếu của chính mình
Bài học thực tế nhất từ Hume là thị hiếu có thể rèn. Muốn cảm nhạc cổ điển, hãy nghe nhiều, nghe so sánh nhiều bản khác nhau của cùng một bản nhạc. Muốn hiểu tranh, hãy xem nhiều tranh, đọc về bối cảnh, và xem lại sau một thời gian.
Rèn thị hiếu không có nghĩa là phải thích những gì người khác khen. Nó có nghĩa là hiểu được vì sao họ khen, rồi tự quyết định. Có khi bạn vẫn không thích, nhưng giờ bạn không thích có lý do.
Và khi tranh luận về sở thích, ta có thể bớt gay gắt. Phần nào là khác biệt chính đáng do tuổi tác, văn hoá, tính cách. Phần nào là khác biệt do một bên chưa tiếp xúc đủ. Phân biệt được hai phần đó, cuộc nói chuyện dễ chịu hơn nhiều.
Câu hỏi để bạn mang theo: món ăn, bài hát hay loại tranh nào bạn từng không thích, rồi sau khi tiếp xúc nhiều hơn lại thấy hay?
Câu hỏi thường gặp
Cái đẹp là chủ quan hay khách quan?
Theo Hume, cái đẹp nằm trong cảm nhận nên có tính chủ quan, nhưng cảm nhận có thể tinh tường hơn hoặc kém hơn, và sự đồng thuận của những người thẩm định giỏi tạo nên một chuẩn mực chung.
Bài Về chuẩn mực thị hiếu của Hume nói gì?
Bài tiểu luận năm một nghìn bảy trăm năm mươi bảy tìm cách dung hoà ý tưởng thị hiếu là chủ quan với niềm tin rằng có tác phẩm hay hơn tác phẩm khác, bằng khái niệm người thẩm định đủ phẩm chất.
Câu chuyện hai người nếm rượu trong bài của Hume là gì?
Hai người họ hàng của Sancho Panza nếm rượu và nhận ra vị da thuộc và vị sắt. Dưới đáy thùng có chiếc chìa khoá sắt buộc dây da, cho thấy cảm nhận tinh tường thấy được phẩm chất thật.
Gu thẩm mỹ có rèn luyện được không?
Có. Tiếp xúc nhiều, so sánh nhiều tác phẩm, tìm hiểu bối cảnh và bỏ bớt định kiến giúp cảm nhận tinh tế hơn theo thời gian.
Sở thích có tranh cãi được không?
Một phần có, khi khác biệt đến từ việc thiếu tiếp xúc hay định kiến. Một phần không, khi khác biệt đến từ tuổi tác, văn hoá hay tính khí, những khác biệt mà không ai sai.
