Ảo giác hiểu sâu là khi mình tưởng hiểu rõ một thứ, cho tới lúc phải giải thích nó hoạt động thế nào từng bước một. Thử giải thích cái khoá kéo hay cái bồn cầu xả nước là cách nhanh nhất để thấy ảo giác đó, và cũng là cách để bớt chắc chắn hơn khi tranh luận về những chuyện phức tạp.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Khép lại loạt bài thiên kiến và cảm xúc, mình mời bạn làm một thí nghiệm nhỏ trên chính mình. Không cần dụng cụ gì, chỉ cần cái áo khoác đang treo trong nhà.
Bạn hiểu cái khoá kéo tới đâu?
Trước khi nghe tiếp, hãy tự chấm: bạn hiểu cái khoá kéo hoạt động thế nào, trên thang từ một tới bảy? Phần lớn mọi người cho mình khoảng bốn, năm. Dùng hằng ngày, nhìn thấy hằng ngày, chắc là hiểu.
Giờ thử giải thích, từng bước: khi kéo con chạy lên, chuyện gì xảy ra với hai hàng răng? Vì sao chúng khớp vào nhau mà không bung ra? Con chạy làm gì ở bên trong? Nói thành lời đi, như đang dạy một đứa trẻ.
Nếu bạn giống phần lớn chúng ta, đến đây bạn sẽ ngập ngừng. Bạn biết nó kéo lên thì đóng, kéo xuống thì mở, nhưng cơ chế thì mờ mịt. Giờ chấm lại xem mình hiểu tới đâu. Con số thường tụt xuống.
Các nhà tâm lý học ở Mỹ đã làm đúng thí nghiệm này vào đầu những năm hai nghìn với những đồ vật quen như khoá kéo, bồn cầu, ổ khoá. Người tham gia chấm mình hiểu khá tốt, rồi sau khi phải giải thích, họ tự hạ điểm xuống. Hiện tượng này được gọi là ảo giác hiểu sâu.
Vì sao mình tưởng mình hiểu?
Một phần vì quen thuộc. Thấy một thứ hàng ngày tạo cảm giác hiểu nó. Nhưng quen mặt khác với hiểu bên trong, giống như ngày nào cũng gặp ông hàng xóm mà không biết ông làm nghề gì.
Một phần vì mình biết cách dùng. Biết dùng khác với biết nó vận hành. Bạn lái xe máy giỏi mà vẫn có thể không giải thích được hộp số làm gì.
Một phần nữa, có lẽ là phần lớn nhất, là mình sống trong một cộng đồng hiểu biết. Mình biết là có người hiểu khoá kéo, có kỹ sư hiểu cầu, có bác sĩ hiểu thuốc. Kiến thức của cộng đồng tạo cảm giác như kiến thức của chính mình.
Điều đó không xấu. Không ai có thể tự hiểu mọi thứ. Vấn đề chỉ nảy sinh khi mình mang cái cảm giác hiểu mượn đó vào tranh luận, và nói chắc như thể mình là người kỹ sư.
Từ khoá kéo tới những cuộc tranh luận lớn
Ảo giác này không chỉ có với đồ vật. Mình có cảm giác hiểu cách tính lãi của một khoản vay, cách một loại thuốc tác động, cách một quy định mới sẽ ảnh hưởng tới gia đình mình. Rồi mình tranh luận rất hăng về chúng.
Có một phát hiện thú vị: khi người ta được yêu cầu giải thích từng bước một vấn đề phức tạp, chẳng hạn một quy định sẽ vận hành ra sao trong thực tế, họ thường bớt chắc chắn đi, và quan điểm bớt cực đoan hơn. Còn khi chỉ được yêu cầu nêu lý do vì sao mình ủng hộ hay phản đối, họ lại giữ nguyên.
Lý do là khi giải thích cơ chế, mình đụng ngay vào những chỗ mình không biết. Còn khi nêu lý do, mình chỉ cần lấy ra những câu đã có sẵn trong đầu.
Đây là một công cụ tranh luận rất đẹp: thay vì hỏi người kia vì sao anh nghĩ vậy, hãy hỏi theo anh, cụ thể nó sẽ diễn ra thế nào, từng bước. Câu hỏi đó không tấn công ai, mà mời cả hai cùng nhìn vào chỗ chưa rõ.
Học hiểu thật bằng cách giải thích
Chính ảo giác này cũng chỉ ra cách học tốt. Muốn biết mình hiểu một điều chưa, hãy giải thích nó cho người khác, hoặc cho chính mình bằng lời thành tiếng, như đang dạy một học sinh lớp sáu.
Nhiều giáo viên nói rằng họ chỉ thật sự hiểu một bài khi phải dạy nó lần đầu. Lúc chuẩn bị bài giảng, họ phát hiện ra những chỗ mình tưởng biết mà chưa từng nghĩ kỹ.
Học sinh có thể dùng điều này khi ôn thi: thay vì đọc lại vở, hãy gập vở và giải thích bằng lời. Chỗ nào ngập ngừng, chỗ đó cần học lại. Cảm giác đọc lại thấy quen rất dễ đánh lừa, đúng như cảm giác quen với cái khoá kéo.
Người đi làm cũng vậy. Trước khi trình bày một đề xuất, hãy giải thích nó cho một đồng nghiệp ngoài phòng ban. Câu hỏi ngây thơ của họ thường chạm đúng chỗ bạn chưa nghĩ tới.
Khiêm tốn mà không tự ti
Bài học của ảo giác hiểu sâu không phải là mình chẳng biết gì. Mình biết nhiều thứ, và dựa vào hiểu biết của người khác là hợp lý. Bài học là biết phân biệt mình hiểu và mình biết là có người hiểu.
Khi tranh luận về những chuyện mình chỉ biết qua loa, một câu như mình không chắc cơ chế thế nào, nhưng mình nghe nói là vậy, vừa trung thực vừa giữ được cửa cho người khác bổ sung.
Sự khiêm tốn này có sức hút riêng. Người nghe tin những người biết giới hạn của mình hơn những người cái gì cũng nói chắc.
Câu hỏi để bạn thử tối nay: chọn một chuyện bạn hay nói rất chắc với bạn bè, rồi thử giải thích nó từng bước. Bạn ngập ngừng ở bước thứ mấy?
Câu hỏi thường gặp
Ảo giác hiểu sâu là gì?
Đó là hiện tượng mình đánh giá quá cao mức hiểu của mình về cách một thứ vận hành, cho tới khi phải giải thích nó từng bước. Nó gặp với cả đồ vật quen thuộc lẫn những vấn đề xã hội phức tạp.
Vì sao giải thích cơ chế làm người ta bớt cực đoan?
Vì khi giải thích từng bước, mình đụng vào những chỗ mình không biết và trở nên bớt chắc chắn. Còn khi chỉ nêu lý do ủng hộ, mình chỉ lặp lại những gì đã có sẵn trong đầu.
Ảo giác hiểu sâu khác hiệu ứng tự tin thái quá thế nào?
Ảo giác hiểu sâu là một dạng cụ thể của tự tin thái quá, tập trung vào việc tưởng mình hiểu cơ chế. Tự tin thái quá rộng hơn, gồm cả đánh giá quá cao khả năng hay độ chính xác của mình.
Làm sao biết mình đã thật sự hiểu một bài học?
Gập sách và giải thích bằng lời như đang dạy người khác. Chỗ nào ngập ngừng là chỗ chưa hiểu, dù đọc lại thấy rất quen.
Dựa vào hiểu biết của người khác có sai không?
Không sai, đó là cách xã hội vận hành. Chỉ cần nhớ đó là hiểu biết mượn, và không nói chắc như chuyên gia khi mình chỉ biết qua loa.
