Có ba lý thuyết lớn giải thích vì sao con người cười. Thuyết thứ nhất nói ta cười khi thấy mình hơn người khác. Thuyết thứ hai nói tiếng cười giải toả căng thẳng dồn nén. Thuyết thứ ba nói ta cười khi gặp một điều trái khoáy, bất ngờ, không khớp với điều mình chờ đợi. Mỗi thuyết giải thích được một phần, và chưa thuyết nào giải thích được hết.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Sau tập về cái bi, mình chuyển sang người anh em của nó. Tiếng cười có vẻ là thứ đơn giản nhất trên đời, ai cũng cười, chẳng cần học. Vậy mà các triết gia từ Platon tới thế kỷ hai mươi đã tốn không ít giấy mực để giải thích nó.
Thuyết bề trên: cười vì thấy mình hơn
Thuyết lâu đời nhất cho rằng ta cười khi thấy người khác vụng về, ngớ ngẩn, gặp rủi ro nhỏ, và cảm thấy mình hơn họ. Một người trượt vỏ chuối, cả phố cười. Nhà triết học người Anh Thomas Hobbes ở thế kỷ mười bảy mô tả tiếng cười là một niềm vinh quang đột ngột khi ta nhận ra ưu thế của mình.
Thuyết này giải thích được nhiều kiểu cười: cười chế giễu, cười trước những nhân vật ngốc nghếch trong truyện tiếu lâm, cười kẻ khoe khoang bị bẽ mặt.
Nhưng nó có vẻ u ám, và không giải thích được tất cả. Ta cười cả khi chính mình làm điều ngớ ngẩn. Ta cười một câu chơi chữ, mà ở đó không có ai bị coi thường cả. Trẻ con cười khi chơi ú oà, chẳng hơn ai.
Dù vậy, thuyết này nhắc một điều đáng suy nghĩ: có những tiếng cười làm tổn thương. Cười người khiếm khuyết, cười người nghèo là tiếng cười của sự bề trên, và nó đáng bị đặt câu hỏi.
Thuyết giải toả: tiếng cười như van xả hơi
Thuyết thứ hai nhìn tiếng cười như một van xả. Căng thẳng, lo âu, những cảm xúc bị kìm nén tích tụ lại, và tiếng cười là cách cơ thể xả chúng ra. Sigmund Freud đã phát triển một phiên bản của thuyết này trong cuốn sách của ông về chuyện đùa.
Thuyết này giải thích vì sao người ta hay cười trong những tình huống căng thẳng, như cười khúc khích trong đám tang, hay vì sao những chuyện cười về chủ đề cấm kỵ lại gây cười mạnh: chúng cho phép nói ra điều thường bị kìm nén.
Ai từng xem một vở hài sau một tuần làm việc mệt mỏi cũng hiểu cảm giác này. Cười xong thấy nhẹ cả người, như vừa trút được một gánh nặng.
Nhưng thuyết này cũng không đủ. Có những câu đùa nhẹ nhàng làm ta cười mà chẳng có căng thẳng nào được giải toả.
Thuyết trái khoáy: khi điều chờ đợi bị lật ngược
Thuyết được nhiều người ủng hộ nhất hiện nay là thuyết trái khoáy. Ta cười khi gặp một điều không khớp với điều mình chờ đợi, một sự lệch pha bất ngờ giữa hai cách hiểu. Immanuel Kant mô tả tiếng cười như phản ứng khi một sự chờ đợi căng thẳng bỗng tan thành hư không.
Câu chuyện cười nào cũng có cấu trúc này: phần dẫn dắt dựng lên một sự chờ đợi, và câu chốt lật ngược nó. Người nghe phải nhanh chóng nhận ra cách hiểu thứ hai, và chính khoảnh khắc nhận ra đó tạo ra tiếng cười.
Chơi chữ là ví dụ rõ nhất. Tiếng Việt với nhiều từ đồng âm và cách nói lái là mảnh đất màu mỡ cho cái hài kiểu này. Một câu nói lái khéo làm người nghe khựng lại một nhịp, rồi bật cười khi nhận ra nghĩa thứ hai.
Nhưng không phải điều trái khoáy nào cũng buồn cười. Một tai nạn thảm khốc cũng bất ngờ và trái khoáy, mà chẳng ai cười. Vì vậy nhiều người cho rằng cần thêm điều kiện: sự trái khoáy phải vô hại, hoặc được cảm nhận trong tâm thế vui đùa.
Bergson: cái máy móc phủ lên cái sống động
Năm một nghìn chín trăm, nhà triết học người Pháp Henri Bergson xuất bản cuốn Tiếng cười, với một ý tưởng độc đáo: ta cười khi thấy cái máy móc phủ lên cái sống động. Con người lẽ ra phải linh hoạt, nhưng khi họ cư xử cứng nhắc như một cỗ máy, ta bật cười.
Người đi đường mải nhìn điện thoại đâm vào cột điện, một người cứ lặp đi lặp lại một câu cửa miệng trong mọi tình huống, một nhân vật cứng nhắc làm theo quy định tới mức vô lý. Tất cả đều buồn cười vì sự máy móc ở chỗ lẽ ra cần linh hoạt.
Bergson còn cho rằng tiếng cười có chức năng xã hội: nó như một hình phạt nhẹ, nhắc mọi người đừng cứng nhắc, hãy linh hoạt. Ai bị cười sẽ cố sửa mình.
Ý tưởng này giải thích rất hay nhiều tiếng cười trong sân khấu dân gian Việt, như những vai hề trong chèo, những nhân vật quan lại cứng nhắc, tham lam bị chế giễu.
Tiếng cười trong văn hoá Việt
Văn hoá Việt rất giàu tiếng cười: truyện tiếu lâm, truyện Trạng Quỳnh, những vai hề chèo, những câu ca dao châm biếm. Nhiều tiếng cười dân gian là tiếng cười trái khoáy pha với tiếng cười bề trên, nhắm vào kẻ quyền thế, kẻ tham lam, kẻ giả dối.
Tiếng cười ấy có một chức năng mà người xưa hiểu rất rõ: nói được điều khó nói. Một câu chuyện cười về ông quan ngốc nghếch là cách để dân gian phê phán mà không phải đối đầu trực tiếp.
Hiểu ba lý thuyết giúp bạn đọc những tác phẩm hài sâu hơn: không chỉ cười, mà hỏi vì sao mình cười, ai bị cười, và tiếng cười đó đang làm gì.
Câu hỏi để bạn mang theo: câu chuyện cười gần nhất làm bạn cười to nhất, nó thuộc về lý thuyết nào, hay nó làm được điều mà cả ba lý thuyết đều chưa giải thích hết?
Câu hỏi thường gặp
Có những lý thuyết nào giải thích tiếng cười?
Ba lý thuyết lớn là thuyết bề trên, cho rằng ta cười khi thấy mình hơn người; thuyết giải toả, cho rằng tiếng cười xả căng thẳng; và thuyết trái khoáy, cho rằng ta cười trước điều bất ngờ không khớp với chờ đợi.
Thuyết trái khoáy về tiếng cười là gì?
Đó là lý thuyết cho rằng tiếng cười nảy sinh khi ta gặp một sự lệch pha bất ngờ giữa điều chờ đợi và điều xảy ra, như câu chốt của một chuyện cười lật ngược phần dẫn dắt.
Bergson nói gì về tiếng cười?
Trong cuốn Tiếng cười năm một nghìn chín trăm, Henri Bergson cho rằng ta cười khi thấy sự cứng nhắc máy móc phủ lên cái sống động, và tiếng cười có chức năng nhắc con người linh hoạt.
Vì sao chơi chữ lại gây cười?
Vì chơi chữ buộc người nghe chuyển nhanh giữa hai cách hiểu của cùng một từ, tạo ra sự trái khoáy bất ngờ. Tiếng Việt nhiều từ đồng âm và nói lái nên rất giàu kiểu cười này.
Tiếng cười dân gian Việt có đặc điểm gì?
Thường châm biếm kẻ quyền thế, tham lam, giả dối, và là cách nói ra điều khó nói. Nó thể hiện qua truyện tiếu lâm, truyện Trạng Quỳnh, vai hề chèo và ca dao châm biếm.
