Cái chết của tác giả là ý tưởng mà nhà lý luận người Pháp Roland Barthes nêu ra cuối những năm sáu mươi thế kỷ trước: nghĩa của một tác phẩm không bị khoá trong ý định của người viết, mà được tạo ra mỗi khi người đọc đọc nó. Đó không phải lệnh cấm hỏi tác giả nghĩ gì, mà là lời tuyên bố rằng người đọc cũng có quyền làm nên nghĩa.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Ở trường, câu hỏi tác giả muốn nói gì qua tác phẩm này có lẽ là câu bạn gặp nhiều nhất. Tập này mình bàn về một trào lưu lý luận đã đặt dấu hỏi lớn lên chính câu đó, và vì sao bạn vẫn nên hỏi nó, nhưng không chỉ hỏi nó.
Tuyên bố của Barthes
Trong bài tiểu luận ngắn mang tên Cái chết của tác giả, Barthes phản đối thói quen giải thích tác phẩm bằng đời tư người viết: nhà văn này buồn vì mất người thân nên viết bài buồn, nhà thơ kia nghèo nên viết về cái nghèo. Theo ông, cách đọc đó biến tác phẩm thành tài liệu tiểu sử.
Ông cho rằng một văn bản là sự đan dệt của vô số chữ nghĩa, trích dẫn, tiếng vọng từ nền văn hoá, chứ không phải tiếng nói duy nhất của một con người. Và nơi những sợi chữ đó hội tụ lại không phải là tác giả, mà là người đọc.
Câu kết nổi tiếng của bài viết, đại ý là sự ra đời của người đọc phải được trả bằng cái chết của tác giả. Chữ chết ở đây là một ẩn dụ mạnh, không có nghĩa là tác giả không quan trọng, mà là tác giả không còn là chủ nhân độc quyền của nghĩa.
Ý tưởng này gây tranh cãi lớn, và cho tới hôm nay vẫn có người ủng hộ, người phản bác. Nhưng nó đã thay đổi vĩnh viễn cách các nhà lý luận nghĩ về việc đọc.
Người đọc mang theo tầm đón đợi
Cùng thời gian đó, ở Đức, một nhóm nhà nghiên cứu phát triển một hướng gọi là mỹ học tiếp nhận. Hans Robert Jauss, một trong những người tiêu biểu, đưa ra khái niệm tầm đón đợi: mỗi người đọc đến với tác phẩm mang theo những hiểu biết, kinh nghiệm, những tác phẩm đã đọc trước đó, và những mong đợi về thể loại.
Tầm đón đợi khác nhau thì cách hiểu khác nhau. Một bài thơ tình đọc ở tuổi mười sáu và đọc ở tuổi bốn mươi có thể cho hai cảm nhận rất khác, dù chữ không đổi một chữ nào.
Một tác phẩm được đón nhận ra sao ở thời nó ra đời, và được hiểu lại thế nào qua các thời đại, cũng là một phần của lịch sử văn học, theo hướng nghiên cứu này. Có những tác phẩm bị chê ở thời của nó, rồi được đánh giá lại khi tầm đón đợi của người đọc thay đổi.
Ý tưởng này rất gần với kinh nghiệm của bất kỳ ai đọc lại một cuốn sách sau nhiều năm và thấy nó như một cuốn khác.
Bánh trôi nước và nhiều tầng đọc
Lấy ví dụ bài Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương, mở đầu bằng câu thân em vừa trắng lại vừa tròn. Ở tầng thứ nhất, bài thơ tả chiếc bánh trôi. Ở tầng thứ hai, người đọc thấy thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ, bảy nổi ba chìm, rắn nát tuỳ tay kẻ nặn, mà vẫn giữ tấm lòng son.
Người đọc ngày nay có thể còn thấy thêm những tầng khác, như sự tự ý thức và giọng điệu thách thức của người phụ nữ trong bài. Cách đọc nào là đúng? Theo tinh thần của mỹ học tiếp nhận, nhiều cách đọc có thể cùng tồn tại, miễn là có chỗ dựa trong văn bản.
Chúng ta không thể hỏi Hồ Xuân Hương bà muốn nói gì. Và ngay cả nếu hỏi được, câu trả lời của bà cũng không xoá được những gì bài thơ đã gợi ra ở hàng triệu người đọc qua hơn hai thế kỷ.
Đây chính là điều Barthes muốn nói: bài thơ đã rời khỏi tay tác giả, và sống trong những lần được đọc.
Giới hạn của việc đọc tự do
Nhưng nếu nghĩa do người đọc tạo ra, thì có phải cách đọc nào cũng đúng? Câu trả lời của hầu hết các nhà lý luận là không. Văn bản vẫn đặt ra giới hạn. Đọc Bánh trôi nước như một bài hướng dẫn làm bánh thì bỏ qua quá nhiều chi tiết của chính văn bản.
Một cách đọc tốt là cách đọc giải thích được nhiều chi tiết trong văn bản nhất, và không mâu thuẫn với chúng. Cách đọc chỉ dựa vào một câu, bỏ qua phần còn lại, là cách đọc yếu.
Cũng có những nhà lý luận bảo vệ vai trò của ý định tác giả, cho rằng hiểu bối cảnh và mục đích của người viết giúp tránh những cách đọc lệch. Cuộc tranh luận giữa hai phía vẫn tiếp diễn, và mỗi phía đều chỉ ra được những điểm yếu của phía kia.
Với người đọc bình thường, cách hợp lý là dùng cả hai: tìm hiểu tác giả và bối cảnh để có thêm chìa khoá, nhưng không để chúng khoá cứng mọi cách hiểu.
Áp dụng khi viết bài cảm nhận văn học
Với học sinh, ý tưởng này giải phóng đáng kể. Bài văn không chỉ là đoán đúng ý tác giả, mà là trình bày một cách hiểu có lý lẽ. Bạn được phép thấy điều mà sách tham khảo không nói, miễn là bạn chỉ ra được chi tiết trong tác phẩm làm chỗ dựa.
Câu tác giả muốn nói có thể được thay bằng câu tác phẩm gợi cho người đọc, hay văn bản cho thấy. Đổi chữ như vậy nhắc mình rằng mình đang đọc văn bản, không phải đọc ý nghĩ trong đầu người viết.
Nhưng đừng vì thế mà bỏ qua bối cảnh. Biết Hồ Xuân Hương sống trong xã hội nào giúp hiểu vì sao tiếng nói của bà táo bạo. Bối cảnh là chìa khoá, không phải ổ khoá.
Câu hỏi để bạn mang theo: tác phẩm nào bạn từng đọc ở hai thời điểm khác nhau trong đời và thấy như hai tác phẩm khác nhau? Điều gì trong bạn đã đổi?
Câu hỏi thường gặp
Cái chết của tác giả nghĩa là gì?
Đó là ý tưởng của Roland Barthes rằng nghĩa của tác phẩm không bị quyết định bởi ý định hay tiểu sử của tác giả, mà được tạo ra trong quá trình người đọc đọc văn bản.
Tầm đón đợi là gì?
Đó là khái niệm của Hans Robert Jauss, chỉ những hiểu biết, kinh nghiệm và mong đợi mà người đọc mang theo khi đến với tác phẩm. Tầm đón đợi khác nhau dẫn tới cách hiểu khác nhau.
Có phải cách hiểu nào về tác phẩm cũng đúng?
Không. Cách hiểu tốt cần có chỗ dựa trong văn bản và giải thích được nhiều chi tiết, không mâu thuẫn với chúng. Văn bản vẫn đặt giới hạn cho việc đọc.
Học sinh có nên viết tác giả muốn nói trong bài văn không?
Có thể, nhưng nên kết hợp với cách diễn đạt như văn bản gợi ra hay hình ảnh cho thấy, để nhấn mạnh rằng mình đang phân tích văn bản chứ không đoán ý nghĩ của tác giả.
Mỹ học tiếp nhận là gì?
Đó là hướng nghiên cứu văn học chú trọng vai trò người đọc và cách tác phẩm được đón nhận qua các thời đại, phát triển mạnh ở Đức từ cuối những năm sáu mươi.
