Lạ hoá là thủ pháp làm cho những sự vật quen thuộc trở nên lạ lẫm, để người đọc nhìn chúng như lần đầu. Nhà lý luận người Nga Viktor Shklovsky cho rằng đó chính là mục đích của nghệ thuật: phá vỡ thói quen, trả lại cho con người cảm giác thật về sự vật, để hòn đá trở lại là hòn đá.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Bạn đi qua con đường đến chỗ làm hàng nghìn lần, và gần như không còn thấy nó. Một ngày mưa, nhìn qua giọt nước trên cửa kính xe buýt, con đường bỗng lạ. Tập này nói về khoảnh khắc đó, và vì sao nghệ thuật cố tình tạo ra nó.
Thói quen nuốt mất thế giới
Năm một nghìn chín trăm mười bảy, Viktor Shklovsky viết một bài tiểu luận thường được dịch là Nghệ thuật như là thủ pháp. Ông bắt đầu từ một quan sát rất đời: những gì đã thành thói quen thì ta làm một cách tự động, không còn cảm nhận.
Ông kể đại ý một trang nhật ký của Lev Tolstoy: ông lau dọn phòng, rồi không nhớ đã lau cái ghế sô pha chưa, vì động tác đã quá quen nên không còn đọng lại trong ý thức. Nếu cả cuộc đời trôi qua một cách vô thức như vậy, thì như thể cuộc đời đó chưa từng tồn tại.
Shklovsky cho rằng nghệ thuật tồn tại để chống lại điều đó. Nó làm cho sự vật lạ đi, làm cho việc cảm nhận khó hơn và lâu hơn, để ta thật sự thấy. Ông gọi thủ pháp đó bằng một chữ tiếng Nga mà tiếng Việt thường dịch là lạ hoá.
Shklovsky thuộc nhóm các nhà lý luận mà về sau được gọi là chủ nghĩa hình thức Nga, những người chú ý tới chính cách tác phẩm được làm ra, chứ không chỉ nội dung nó nói.
Kể chuyện từ mắt một con ngựa
Ví dụ Shklovsky phân tích là một truyện của Tolstoy được kể qua con mắt một con ngựa. Con ngựa không hiểu vì sao con người lại nói con ngựa này là của mình, như thể có thể sở hữu một sinh vật sống. Qua mắt nó, khái niệm quyền sở hữu, vốn quá quen với con người, bỗng trở nên kỳ quặc.
Đó là lạ hoá ở dạng rõ nhất: nhìn một điều quen thuộc từ một điểm nhìn hoàn toàn khác, mô tả nó như thể chưa từng biết tên gọi. Khi bỏ đi cái tên quen, ta buộc phải nhìn lại chính sự vật.
Trẻ con làm điều này một cách tự nhiên. Một đứa bé hỏi vì sao người lớn phải đi làm mỗi ngày, vì sao phải mặc quần áo khi trời nóng. Những câu hỏi đó làm người lớn khựng lại, vì nó lạ hoá những thứ ta đã thôi không hỏi từ lâu.
Nhà văn giỏi là người giữ được con mắt của đứa trẻ, hay của con ngựa, ngay giữa đời sống người lớn.
Lạ hoá trong thơ: ngôn ngữ không đi đường quen
Trong thơ, lạ hoá thường diễn ra ở ngôn ngữ. Nhà thơ không nói theo cách đã mòn, mà tìm một cách nói làm người đọc phải dừng lại. Một câu thơ hay thường có một chỗ khiến ta khựng lại, đọc lại.
Hãy nghĩ tới cách các nhà thơ tả thời gian, mùa thu, nỗi nhớ. Nếu chỉ viết mùa thu buồn, nỗi nhớ da diết, người đọc lướt qua ngay vì đã nghe cả nghìn lần. Một hình ảnh lạ, một cách kết hợp chữ bất ngờ, buộc người đọc cảm lại mùa thu, cảm lại nỗi nhớ.
Đó cũng là lý do vì sao những sáo ngữ, những câu quá quen, làm bài văn nhạt. Chúng không còn khả năng làm người đọc thấy gì nữa. Học sinh viết những câu như mẹ là ánh sáng của đời con rất chân thành, nhưng người đọc đã nghe quá nhiều lần để còn xúc động.
Một chi tiết cụ thể, riêng, chỉ có ở mẹ của bạn, như mùi dầu gió trên áo mẹ mỗi sáng, thường lạ hoá tình mẹ hiệu quả hơn mọi tính từ đẹp.
Lạ hoá trong đời sống và trong học tập
Lạ hoá không chỉ là việc của nhà văn. Đổi một con đường đi làm, ngồi ở một chỗ khác trong lớp, nhìn ngôi nhà mình qua mắt một vị khách lần đầu tới chơi, đều giúp mình thấy lại những điều đã quen.
Trong học tập, một bài văn quen thuộc trong sách giáo khoa có thể được đọc lại theo cách lạ: đọc to lên, đọc từ cuối lên đầu, chép tay lại từng chữ, hay tưởng tượng mình là người đọc lần đầu ở thời tác phẩm ra đời. Những cách đó giúp mình thấy những chi tiết đã bị lướt qua.
Người làm thiết kế, làm quảng cáo cũng dùng lạ hoá. Một sản phẩm quen thuộc được chụp ở góc độ chưa ai chụp khiến người xem dừng lại.
Nhưng lạ hoá không phải là làm lạ cho vui. Mục đích của nó là giúp thấy lại, cảm lại. Một cái lạ không giúp người đọc thấy thêm điều gì chỉ là sự cầu kỳ.
Dùng khái niệm lạ hoá khi phân tích văn
Khi phân tích một bài thơ hay một truyện ngắn, câu hỏi lạ hoá rất hữu ích: tác giả đã làm cho điều gì quen thuộc trở nên lạ, và bằng cách nào? Câu hỏi đó dẫn bạn tới những phát hiện về tay nghề, thay vì chỉ nói về nội dung.
Bạn có thể nhìn vào điểm nhìn bất thường, vào cách kết hợp từ ngữ, vào chi tiết lạ được đặt giữa cảnh quen. Rồi hỏi tiếp: nhờ sự lạ đó, người đọc thấy được gì mà cách nói thông thường không cho thấy?
Một lưu ý: lạ hoá là một khái niệm lý luận, không cần đưa tên Shklovsky vào mọi bài văn. Chỉ cần hiểu tinh thần của nó để biết nhìn vào đâu.
Câu hỏi để bạn mang theo: điều gì trong ngày của bạn đã quá quen tới mức bạn không còn thấy nó, và nếu nhìn nó như một con ngựa của Tolstoy, nó sẽ trông thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Lạ hoá là gì?
Lạ hoá là thủ pháp nghệ thuật làm cho sự vật quen thuộc trở nên lạ lẫm, để người đọc thoát khỏi cách nhìn theo thói quen và cảm nhận sự vật như lần đầu.
Ai đưa ra khái niệm lạ hoá?
Nhà lý luận người Nga Viktor Shklovsky, trong bài tiểu luận năm một nghìn chín trăm mười bảy thường được dịch là Nghệ thuật như là thủ pháp. Ông thuộc nhóm chủ nghĩa hình thức Nga.
Lạ hoá khác với viết cầu kỳ thế nào?
Lạ hoá nhằm giúp người đọc thấy lại sự vật rõ hơn. Viết cầu kỳ chỉ làm câu văn khác thường mà không giúp người đọc thấy thêm điều gì.
Vì sao sáo ngữ làm bài văn nhạt?
Vì những câu đã nghe quá nhiều lần không còn khả năng làm người đọc cảm nhận. Chúng bị lướt qua theo thói quen, đúng điều mà lạ hoá muốn chống lại.
Có thể dùng lạ hoá trong bài văn ở trường không?
Có, bằng cách dùng chi tiết cụ thể, riêng biệt thay cho những câu chung chung đã mòn. Một chi tiết riêng thường gợi cảm xúc hơn nhiều tính từ đẹp.
