Cả Platon và Aristotle đều coi nghệ thuật là một hình thức mô phỏng đời sống, nhưng hai thầy trò đi tới hai kết luận ngược nhau. Platon nghi ngờ nghệ thuật vì cho rằng nó là bản sao của bản sao, càng xa sự thật. Aristotle thì coi mô phỏng là cách con người học hỏi, và cho rằng thơ ca nói về cái có thể xảy ra nên mang tính khái quát hơn cả lịch sử.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Mở đầu loạt bài lý luận văn học, mình quay về câu hỏi cổ nhất: văn chương có quan hệ gì với đời thật? Câu hỏi đó đã được tranh luận từ thời Hy Lạp cổ đại, và câu trả lời của hai triết gia lớn nhất thời ấy vẫn còn ảnh hưởng tới cách các bạn học sinh học văn hôm nay.
Cái giường của Platon
Trong tác phẩm Cộng hoà, Platon đưa ra một ví dụ nổi tiếng về cái giường. Có ý niệm về cái giường, thứ hoàn hảo và chân thật nhất. Có cái giường người thợ mộc đóng, là bản sao của ý niệm đó. Và có bức tranh vẽ cái giường, là bản sao của cái giường thợ mộc đóng.
Với Platon, người hoạ sĩ, và cả nhà thơ, chỉ làm ra bản sao của bản sao, cách sự thật tới ba bậc. Họ bắt chước vẻ ngoài mà không cần hiểu bản chất. Một nhà thơ tả trận đánh mà chưa từng cầm quân, tả nghề thuốc mà chưa từng chữa bệnh.
Platon còn lo một điều nữa: thơ ca khơi dậy cảm xúc, làm người nghe khóc cười theo nhân vật, và như vậy làm yếu đi phần lý trí. Vì vậy trong thành quốc lý tưởng mà ông phác hoạ, thơ ca bị kiểm soát rất chặt.
Nghe thì khắt khe, nhưng nỗi lo của Platon không xa lạ. Ngày nay, khi cha mẹ lo phim ảnh làm con bắt chước hành vi xấu, hay khi người ta tranh luận về ảnh hưởng của trò chơi bạo lực, đó vẫn là câu hỏi của Platon.
Aristotle bênh vực mô phỏng
Aristotle, học trò của Platon, trả lời trong tác phẩm Thi học. Ông đồng ý nghệ thuật là mô phỏng, nhưng ông nhìn mô phỏng bằng con mắt khác. Theo ông, mô phỏng là bản năng tự nhiên của con người, và con người học những điều đầu tiên qua mô phỏng.
Ông chỉ ra một điều rất đời: có những thứ nhìn ngoài đời thì khó chịu, như xác con vật hay những hình thù xấu xí, nhưng khi được vẽ lại khéo léo thì ta lại thích ngắm. Niềm vui đó đến từ việc nhận ra, từ việc hiểu.
Và ông đưa ra một nhận xét nổi tiếng: nhà thơ khác nhà sử học ở chỗ nhà sử kể những gì đã xảy ra, còn nhà thơ kể những gì có thể xảy ra. Vì vậy, theo Aristotle, thơ ca mang tính triết lý hơn và nghiêm túc hơn lịch sử, vì nó nói về cái phổ quát, còn sử nói về cái riêng lẻ.
Với Aristotle, nghệ thuật không xa sự thật hơn, mà có thể gần một loại sự thật sâu hơn.
Mô phỏng không phải là chụp ảnh
Một hiểu lầm hay gặp ở học sinh là nghĩ văn học hiện thực là chép lại đời sống y như thật. Nhưng ngay cả những tác phẩm hiện thực nhất cũng chọn lọc, sắp xếp, nhấn mạnh. Nhà văn không ghi lại mọi chuyện xảy ra trong một ngày của nhân vật, mà chọn những khoảnh khắc nói lên điều cốt lõi.
Khi Nam Cao viết Chí Phèo, ông không chép lại đời một người cụ thể. Ông dựng nên một nhân vật mà qua đó người đọc thấy được số phận của nhiều người nông dân bị đẩy vào đường cùng. Đó là mô phỏng theo nghĩa của Aristotle: kể cái có thể xảy ra, để nói về cái chung.
Vì vậy câu hỏi truyện này có thật không ít quan trọng hơn câu hỏi truyện này có đúng với đời không. Một nhân vật hư cấu hoàn toàn vẫn có thể đúng với đời hơn một bài báo kể chuyện có thật.
Hiểu điều này giúp học sinh viết bài nghị luận văn học sâu hơn: không chỉ kể lại nhân vật làm gì, mà hỏi qua nhân vật đó, nhà văn nói gì về con người nói chung.
Cuộc tranh luận vẫn còn sống
Hơn hai nghìn năm sau, cuộc tranh luận giữa hai thầy trò vẫn còn đó dưới nhiều hình thức. Có những người coi văn chương trước hết là phản ánh xã hội, và đánh giá tác phẩm theo độ chân thật của nó. Có những người coi văn chương trước hết là sáng tạo, là một thế giới riêng không cần giống đời.
Có người đứng về phía Platon trong nỗi lo về ảnh hưởng của nghệ thuật, đòi hỏi tác phẩm phải có ích, phải giáo dục. Có người đứng về phía Aristotle, tin rằng nghệ thuật giúp con người hiểu chính mình, kể cả qua những câu chuyện đau buồn.
Cả hai phía đều có lý ở những chỗ khác nhau. Học lý luận văn học không phải để chọn phe, mà để thấy rằng khi mình nói một tác phẩm hay hay dở, mình đang ngầm dùng một quan niệm nào đó về nghệ thuật.
Nhận ra quan niệm ngầm của chính mình là bước đầu tiên để đọc văn có ý thức hơn.
Áp dụng khi đọc một tác phẩm
Lần tới khi đọc một truyện ngắn, bạn có thể thử đặt hai câu hỏi của hai triết gia. Câu hỏi của Platon: tác phẩm này khơi lên cảm xúc gì ở mình, và cảm xúc đó dẫn mình tới đâu? Câu hỏi của Aristotle: qua câu chuyện cụ thể này, tác giả nói gì về điều có thể xảy ra với bất kỳ ai?
Hai câu hỏi đó giúp bạn đi xa hơn việc tóm tắt cốt truyện. Bạn vừa để ý tới tác động của tác phẩm lên mình, vừa tìm ra tầng ý nghĩa phổ quát của nó.
Với người viết, ý tưởng của Aristotle cũng là một lời khuyên quý: đừng chỉ kể chuyện đã xảy ra, hãy kể sao cho người đọc thấy chuyện đó có thể xảy ra với họ.
Câu hỏi để bạn mang theo: tác phẩm nào bạn từng đọc mà dù hư cấu hoàn toàn, bạn vẫn thấy nó đúng với đời hơn cả tin tức?
Câu hỏi thường gặp
Thuyết mô phỏng trong văn học là gì?
Đó là quan niệm cho rằng nghệ thuật, trong đó có văn học, là sự mô phỏng hay tái hiện đời sống. Quan niệm này bắt nguồn từ Platon và Aristotle ở Hy Lạp cổ đại.
Vì sao Platon nghi ngờ nghệ thuật?
Vì ông cho rằng nghệ thuật chỉ là bản sao của sự vật, mà sự vật lại là bản sao của ý niệm, nên nghệ thuật xa sự thật. Ông cũng lo nghệ thuật khơi dậy cảm xúc làm yếu lý trí.
Aristotle nói gì về sự khác nhau giữa thơ và sử?
Trong Thi học, Aristotle cho rằng nhà sử kể những gì đã xảy ra, còn nhà thơ kể những gì có thể xảy ra, nên thơ mang tính phổ quát và triết lý hơn sử.
Văn học hiện thực có phải là chép lại đời sống không?
Không. Văn học hiện thực vẫn chọn lọc, sắp xếp và hư cấu để làm nổi bật bản chất của đời sống. Nó đúng với đời theo nghĩa phản ánh được quy luật, không phải theo nghĩa ghi chép.
Học thuyết mô phỏng giúp gì khi làm bài văn?
Nó giúp học sinh đi từ nhân vật cụ thể tới ý nghĩa khái quát, trả lời câu hỏi qua câu chuyện này tác giả nói gì về con người nói chung.
