Điểm nhìn trần thuật là vị trí mà từ đó câu chuyện được nhìn và kể ra: ai đang kể, người đó biết những gì, đứng gần hay đứng xa nhân vật, nhìn từ bên trong hay bên ngoài tâm trí họ. Đổi điểm nhìn là đổi cả câu chuyện, dù các sự kiện vẫn giữ nguyên.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Mỗi tối, ông kể cho cháu nghe chuyện Tấm Cám. Một hôm ông thử kể lại từ phía Cám. Cả nhà bật cười, rồi im lặng, vì câu chuyện bỗng khác hẳn. Tập này mình bàn về cái chỗ ngồi vô hình của người kể, thứ quyết định bạn thấy gì và không thấy gì khi đọc.
Ngôi kể và điểm nhìn: hai thứ hay bị lẫn
Ở trường, học sinh hay được hỏi truyện kể theo ngôi thứ mấy. Ngôi thứ nhất là khi người kể xưng mình là một nhân vật trong truyện. Ngôi thứ ba là khi người kể đứng ngoài, gọi các nhân vật bằng tên hay bằng hắn, anh, chị.
Nhưng ngôi kể chỉ là một phần. Điểm nhìn còn hỏi thêm: người kể biết được những gì? Họ có đọc được suy nghĩ của mọi nhân vật không, hay chỉ của một người? Họ có biết trước kết cục không? Họ đứng sát nhân vật, hay nhìn từ xa như một người qua đường?
Hai truyện cùng kể ở ngôi thứ ba có thể có điểm nhìn rất khác. Một truyện để người kể biết hết mọi chuyện, đi vào đầu mọi nhân vật. Một truyện khác để người kể chỉ bám theo một nhân vật, biết những gì người đó biết.
Phân biệt được ngôi kể và điểm nhìn là bước đầu để phân tích truyện sâu hơn mức một câu truyện kể theo ngôi thứ ba.
Lão Hạc qua đôi mắt của ông giáo
Truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao được kể ở ngôi thứ nhất, qua nhân vật ông giáo, người hàng xóm của lão Hạc. Điểm nhìn này quyết định rất nhiều điều chúng ta cảm nhận.
Vì kể qua ông giáo, người đọc không được đi vào đầu lão Hạc. Ta chỉ thấy những gì ông giáo thấy và nghe: lão kể chuyện bán chó, lão nhờ giữ mảnh vườn và tiền làm ma. Ta, giống ông giáo, có lúc hiểu lầm lão. Cái chết của lão, vì vậy, đến với ta như một cú sốc cùng lúc với ông giáo.
Nếu Nam Cao kể từ bên trong đầu lão Hạc, người đọc sẽ biết trước kế hoạch của lão, và hiệu ứng kia mất hẳn. Điểm nhìn của ông giáo cũng cho phép nhà văn đặt những suy ngẫm về con người, về cách nhìn người khác, vào lời kể một cách tự nhiên.
Đây là lý do khi phân tích một truyện, câu hỏi vì sao nhà văn chọn điểm nhìn này đáng giá hơn nhiều câu nhận xét truyện được kể theo ngôi thứ nhất.
Chiếc thuyền ngoài xa: điểm nhìn của người nghệ sĩ
Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu cũng kể qua một nhân vật, nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng. Lúc đầu, Phùng nhìn chiếc thuyền ngoài xa trong sương sớm như một bức tranh hoàn mỹ. Rồi khi thuyền vào gần bờ, anh chứng kiến một cảnh bạo lực trong gia đình người đánh cá.
Sự thay đổi khoảng cách nhìn, từ xa tới gần, chính là trục của câu chuyện. Đứng xa, cái đẹp hiện ra trọn vẹn. Đứng gần, đời sống hiện ra với những góc khuất. Điểm nhìn ở đây không chỉ là kỹ thuật kể, mà là chính điều tác phẩm muốn nói về cách nghệ sĩ nhìn đời.
Người đọc đi cùng Phùng qua sự vỡ mộng đó, và cùng anh học cách nhìn đời nhiều chiều hơn. Nếu truyện được kể bởi một người kể đứng ngoài, biết hết mọi thứ, hành trình nhận thức ấy sẽ mờ đi rất nhiều.
Hai ví dụ cho thấy một điều: điểm nhìn không phải là chi tiết kỹ thuật phụ, mà nhiều khi là chìa khoá của cả tác phẩm.
Người kể không đáng tin
Có một loại điểm nhìn đặc biệt mà các nhà nghiên cứu gọi là người kể không đáng tin. Đó là khi người kể chuyện, vì hiểu biết hạn chế, vì định kiến, hay vì muốn tự bào chữa, kể lại sự việc một cách lệch lạc, và người đọc tinh ý nhận ra điều đó.
Một đứa trẻ kể lại cuộc cãi nhau của bố mẹ có thể kể sai vì không hiểu hết. Một người đàn ông kể chuyện mình bị vợ bỏ có thể chỉ kể những gì có lợi cho mình. Người đọc phải đọc qua lời kể để thấy sự thật phía sau.
Loại điểm nhìn này đòi hỏi người đọc chủ động hơn. Mình không thể tin mọi điều được kể, mà phải so sánh, để ý những chỗ mâu thuẫn, những điều người kể né tránh.
Đây cũng là bài học rất đời. Khi nghe ai kể lại một câu chuyện, kể cả người thân, hãy nhớ rằng mình đang nghe từ một điểm nhìn, với những gì người đó biết, muốn, và sợ.
Thử đổi điểm nhìn để hiểu tác phẩm
Một bài tập hay cho học sinh là viết lại một đoạn truyện từ điểm nhìn của nhân vật khác. Kể lại một cảnh trong Lão Hạc từ phía con trai lão. Kể lại cảnh trên bãi biển từ phía người đàn bà hàng chài. Bạn sẽ thấy ngay điểm nhìn gốc đã chọn soi sáng điều gì và che khuất điều gì.
Bài tập này không nhằm sửa tác phẩm, mà để thấy những lựa chọn của nhà văn. Mỗi lựa chọn đều có cái được và cái mất, và hiểu điều đó là hiểu tay nghề của người viết.
Với người viết, điểm nhìn là một trong những quyết định đầu tiên và quan trọng nhất. Kể qua ai, biết tới đâu, đứng gần hay xa, câu trả lời định hình mọi trang viết phía sau.
Câu hỏi để bạn mang theo: một câu chuyện trong gia đình bạn, nếu được kể từ điểm nhìn của người ít khi được nghe nhất, sẽ khác đi thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Điểm nhìn trần thuật là gì?
Đó là vị trí mà từ đó câu chuyện được quan sát và kể lại, bao gồm ai kể, người kể biết những gì, và đứng gần hay xa nhân vật. Nó quyết định người đọc thấy và không thấy điều gì.
Ngôi kể và điểm nhìn khác nhau thế nào?
Ngôi kể cho biết người kể xưng hô thế nào, là nhân vật trong truyện hay đứng ngoài. Điểm nhìn rộng hơn, cho biết người kể nhìn từ đâu và biết tới mức nào.
Truyện Lão Hạc được kể theo điểm nhìn của ai?
Truyện được kể ở ngôi thứ nhất qua nhân vật ông giáo, người hàng xóm. Điểm nhìn này khiến người đọc cùng ông giáo hiểu lầm rồi bàng hoàng trước cái chết của lão Hạc.
Người kể không đáng tin là gì?
Đó là người kể chuyện mà lời kể bị lệch do hiểu biết hạn chế, định kiến hay động cơ riêng, và người đọc cần đọc qua lời kể để thấy sự thật.
Phân tích điểm nhìn giúp gì cho bài văn?
Nó giúp học sinh giải thích vì sao tác phẩm tạo ra hiệu ứng như vậy, thay vì chỉ kể lại nội dung. Câu hỏi vì sao nhà văn chọn điểm nhìn này thường mở ra những phát hiện sâu.
