Thiên kiến xác nhận là xu hướng tìm, nhớ và tin những gì ủng hộ điều mình đã nghĩ sẵn, đồng thời bỏ qua hoặc soi kỹ những gì đi ngược. Khi tranh luận, nó khiến mình chỉ gom lý lẽ cho phe mình, và gần như không bao giờ tự đi tìm điều có thể chứng minh mình sai.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Mở đầu loạt bài về những lực vô hình bẻ cong lý lẽ, mình chọn thiên kiến nổi tiếng nhất. Bạn có lẽ đã nghe tên nó nhiều lần. Hôm nay mình không giảng định nghĩa, mà bày một trò chơi nhỏ, rồi xem nó lộ ra thế nào khi mình cãi nhau.
Trò chơi ba con số
Hồi đầu những năm sáu mươi thế kỷ trước, nhà tâm lý học người Anh Peter Wason bày một trò chơi. Ông đưa ra ba con số: hai, bốn, sáu, và nói chúng tuân theo một quy tắc. Người chơi phải đoán quy tắc bằng cách đưa ra những bộ ba số khác, ông sẽ nói bộ đó có hợp quy tắc không.
Phần lớn người chơi đoán ngay: các số chẵn tăng dần đều hai đơn vị. Rồi họ thử: tám, mười, mười hai. Hợp. Hai mươi, hai mươi hai, hai mươi bốn. Hợp. Họ tự tin công bố quy tắc, và sai.
Quy tắc thật đơn giản hơn nhiều: ba số tăng dần bất kỳ. Một, hai, ba cũng hợp. Người chơi không phát hiện ra vì họ chỉ thử những bộ số khớp với phỏng đoán của mình. Họ chưa bao giờ thử một bộ số mà nếu được trả lời là hợp, thì phỏng đoán của họ sai.
Đó là thiên kiến xác nhận ở dạng thuần nhất. Không có cảm xúc, không có phe phái, chỉ có ba con số, mà mình vẫn chỉ đi tìm điều xác nhận. Thử tưởng tượng khi có cảm xúc và phe phái chen vào.
Ba dạng thiên kiến xác nhận trong một cuộc cãi nhau
Dạng thứ nhất là tìm kiếm lệch. Khi muốn chứng minh mình đúng, mình gõ lên mạng những câu như vì sao cách này tốt, chứ không gõ vì sao cách này có hại. Kết quả trả về tất nhiên là những gì mình muốn đọc.
Dạng thứ hai là đánh giá lệch. Cùng một nghiên cứu nhỏ, nếu nó ủng hộ mình thì mình thấy đủ thuyết phục, nếu nó đi ngược thì mình soi ra ngay mẫu quá ít, thời gian quá ngắn. Hai cái thước khác nhau cho hai phe.
Dạng thứ ba là nhớ lệch. Sau cuộc tranh luận, mình nhớ rõ những lúc mình nói hay, quên những lúc người kia đưa ra điểm mình không cãi được. Kể lại cho bạn bè, phiên bản của mình nghe như mình thắng.
Cả ba dạng đều diễn ra mà mình không nhận ra. Đó là lý do người ta nói thiên kiến xác nhận không phải lỗi của người kém, mà là cách bộ não của tất cả chúng ta vận hành khi không được nhắc.
Vì sao bộ não lại thích xác nhận?
Một phần vì tiết kiệm sức. Nếu mỗi lần nghe điều gì mình cũng phải xét lại mọi niềm tin cũ, mình sẽ kiệt sức. Giữ những gì đã tin và lọc thông tin mới qua đó là cách bộ não chạy nhanh.
Một phần vì niềm tin gắn với bản thân. Thừa nhận mình sai về một chuyện mình đã nói to trước mọi người là một vết xước nhỏ vào lòng tự trọng. Bộ não muốn tránh vết xước đó.
Một phần vì niềm tin gắn với nhóm. Nhiều niềm tin là thứ giúp mình thuộc về một gia đình, một hội bạn, một nghề. Nghi ngờ chúng có cảm giác như nghi ngờ người thân.
Hiểu những lý do này giúp mình bớt khắt khe với người khác khi họ cố chấp, và bớt tự mãn khi nghĩ mình không như vậy. Ai cũng như vậy, câu hỏi chỉ là mình có thói quen nào để kéo lại không.
Những thói quen nhỏ để chống thiên kiến xác nhận
Thói quen thứ nhất học thẳng từ trò chơi ba con số: hãy thử điều có thể làm mình sai. Trước khi kết luận một cách làm tốt, hãy hỏi: nếu nó không tốt, mình sẽ thấy gì? Rồi đi tìm đúng cái đó.
Thói quen thứ hai là tìm kiếm cả hai chiều. Khi tra cứu một vấn đề, gõ cả câu vì sao tốt lẫn câu vì sao không tốt. Đọc ít nhất một bài viết tử tế của phía bên kia, viết bởi người hiểu biết chứ không phải bởi người cãi kém nhất phía đó.
Thói quen thứ ba là dùng cùng một cái thước. Khi thấy mình chê một bằng chứng, hãy hỏi: nếu bằng chứng này ủng hộ mình, mình có chê nó như vậy không? Nếu không, thước đang lệch.
Thói quen thứ tư là nhờ một người nghĩ khác đóng vai phản biện. Không phải để thắng thua, mà để họ chỉ ra điều mình không thấy. Nhiều nhóm làm việc tốt cố ý giao cho một người vai này trong mỗi cuộc họp quan trọng.
Đưa vào cuộc tranh luận thật
Khi tranh luận, bạn có thể dùng một câu hỏi rất hiệu quả cho cả hai bên: điều gì sẽ khiến mỗi người chúng ta đổi ý? Câu hỏi này buộc cả hai thoát khỏi chế độ gom lý lẽ, và nghĩ về bằng chứng có thể đi ngược.
Nếu bạn trả lời được còn người kia không, bạn đã có một tín hiệu đáng suy nghĩ. Nếu cả hai đều trả lời được, cuộc tranh luận chuyển thành cùng đi tìm bằng chứng đó, nhẹ nhàng hơn nhiều.
Khi thấy mình đang hăng, hãy để ý một dấu hiệu: mình có đang đọc tất cả mọi thứ chỉ để tìm câu trích cho phe mình không. Đó là lúc nên dừng lại và đọc một đoạn của phía bên kia với tâm thế thật sự muốn hiểu.
Câu hỏi để bạn thử tuần này: niềm tin nào bạn chưa bao giờ thử tìm bằng chứng có thể làm nó sai?
Câu hỏi thường gặp
Thiên kiến xác nhận là gì?
Đó là xu hướng tìm kiếm, diễn giải và ghi nhớ thông tin theo hướng ủng hộ điều mình đã tin. Nó xảy ra tự động và gặp ở mọi người, không riêng ai.
Bài toán hai bốn sáu của Wason là gì?
Đó là thí nghiệm trong đó người chơi đoán quy tắc của dãy hai, bốn, sáu bằng cách thử các bộ số. Phần lớn chỉ thử những bộ khớp với phỏng đoán của mình nên không phát hiện quy tắc thật là ba số tăng dần bất kỳ.
Người thông minh có ít thiên kiến xác nhận hơn không?
Không hẳn. Người giỏi lập luận đôi khi còn giỏi hơn trong việc tìm lý lẽ bảo vệ điều mình đã tin. Thứ giúp giảm thiên kiến là thói quen, không phải trí thông minh.
Làm sao tránh thiên kiến xác nhận khi tìm thông tin trên mạng?
Tìm kiếm cả hai chiều, đọc nguồn tử tế của phía bên kia, và dùng cùng một tiêu chuẩn khi đánh giá bằng chứng của cả hai phía.
Thiên kiến xác nhận có liên quan tới mạng xã hội không?
Có. Mạng xã hội thường đưa cho mình nhiều hơn những gì mình đã thích, làm việc chọn lọc thông tin diễn ra dễ dàng hơn mà mình không để ý.
