Liên văn bản là ý tưởng rằng mọi văn bản đều được dệt từ những văn bản có trước nó, qua trích dẫn, gợi nhắc, mô phỏng, viết lại hay đối thoại. Không tác phẩm nào ra đời từ chỗ trống. Truyện Kiều của Nguyễn Du, viết lại từ một tiểu thuyết Trung Hoa mà vượt hẳn bản gốc, là ví dụ lớn nhất trong văn học Việt.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Khép lại loạt bài lý luận văn học, mình nói về những sợi chỉ vô hình nối các tác phẩm lại với nhau. Khi nhận ra chúng, việc đọc của bạn sẽ giống như bước vào một cuộc trò chuyện lớn đã diễn ra hàng thế kỷ, thay vì đọc từng cuốn sách riêng lẻ.
Từ một khái niệm của Kristeva
Thuật ngữ liên văn bản được nhà lý luận Julia Kristeva đưa ra vào cuối những năm sáu mươi thế kỷ trước, khi bà giới thiệu tư tưởng của nhà lý luận Nga Mikhail Bakhtin tới độc giả phương Tây. Bakhtin nhấn mạnh tính đối thoại của ngôn từ: mỗi lời nói đều đáp lại những lời nói trước và hướng tới những lời nói sau.
Kristeva phát triển ý đó thành một hình ảnh: mọi văn bản là một bức khảm các trích dẫn, mọi văn bản là sự hấp thu và biến đổi của văn bản khác. Theo nghĩa rộng này, ngay cả khi tác giả không cố ý trích dẫn, ngôn ngữ họ dùng vẫn mang theo vết tích của vô số văn bản khác.
Về sau, khái niệm này được dùng theo nhiều nghĩa, từ rất rộng như vậy tới hẹp hơn, chỉ những mối quan hệ cụ thể giữa các tác phẩm như trích dẫn, mô phỏng, nhại lại.
Với người đọc, nghĩa hẹp hữu ích hơn: khi đọc một tác phẩm, hãy hỏi nó đang nói chuyện với những tác phẩm nào khác.
Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện
Truyện Kiều của Nguyễn Du dựa trên cốt truyện của Kim Vân Kiều truyện, một tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa của tác giả mang bút danh Thanh Tâm Tài Nhân. Nguyễn Du giữ phần lớn cốt truyện, nhưng chuyển từ văn xuôi sang thơ lục bát, và thay đổi rất nhiều ở cách kể, cách tả, chiều sâu tâm lý nhân vật.
Đây là một ví dụ đẹp về liên văn bản: không phải sao chép, mà là đối thoại và biến đổi. Bản gốc là một câu chuyện, còn Truyện Kiều trở thành một kiệt tác thơ ca, với những câu như trăm năm trong cõi người ta, chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau, đã đi vào lời ăn tiếng nói của người Việt.
Rồi chính Truyện Kiều lại trở thành nguồn cho vô số văn bản khác: những câu lẩy Kiều trong đời sống, tục bói Kiều, những bài thơ, bài viết, vở diễn lấy cảm hứng từ Kiều. Sợi chỉ liên văn bản không dừng lại ở một tác phẩm.
Nhận ra mối quan hệ này không làm giảm giá trị của Nguyễn Du. Ngược lại, nó cho thấy rõ hơn tài năng của ông ở chỗ ông đã làm gì khác với bản gốc.
Chinh phụ ngâm: một tác phẩm, hai thứ chữ
Chinh phụ ngâm là một ví dụ khác. Nguyên tác do Đặng Trần Côn viết bằng chữ Hán. Bản diễn Nôm theo thể song thất lục bát mà nhiều thế hệ học sinh được học thường được gán cho Đoàn Thị Điểm, dù có ý kiến cho rằng người dịch là Phan Huy Ích, và vấn đề này vẫn còn được bàn.
Bản diễn Nôm không chỉ là bản dịch. Nó là một lần viết lại trong một ngôn ngữ khác, một thể thơ khác, mang nhạc điệu riêng của tiếng Việt. Nhiều người đọc thấy bản Nôm đã trở thành một tác phẩm có đời sống riêng.
Câu chuyện dịch thuật như vậy cho thấy liên văn bản có mặt ngay trong dịch: mỗi bản dịch là một cuộc đối thoại giữa hai văn bản, hai ngôn ngữ, hai thời đại.
Khi học một tác phẩm dịch, câu hỏi bản này khác bản gốc thế nào luôn mở ra những phát hiện thú vị.
Liên văn bản trong đời sống hôm nay
Liên văn bản không chỉ có trong sách cổ. Một bộ phim làm lại từ truyện cổ tích, một bài hát mượn ý ca dao, một quảng cáo nhại một câu thơ nổi tiếng, đều là liên văn bản. Người làm sáng tạo hôm nay vẫn liên tục đối thoại với những gì có trước.
Tấm Cám được kể lại vô số lần, mỗi lần một khác: trong sách giáo khoa, trên sân khấu, trên màn ảnh, trong những phiên bản đảo ngược kể từ phía Cám. Mỗi phiên bản là một câu trả lời cho các phiên bản trước.
Nhận ra những sợi chỉ này giúp bạn hiểu sâu hơn. Một câu nhại chỉ buồn cười khi bạn biết bản gốc. Một chi tiết trong truyện hiện đại chỉ thấm khi bạn nhận ra nó gợi lại một chi tiết trong truyện cổ.
Đó là lý do người đọc nhiều thường thấy nhiều hơn trong cùng một tác phẩm: họ nghe được nhiều tiếng vọng hơn.
Dùng liên văn bản khi học văn
Khi phân tích một tác phẩm, hãy thử hỏi: tác phẩm này gợi nhắc tới tác phẩm nào khác mình đã học? Nó tiếp nối hay đi ngược lại? Một bài thơ về mùa thu hiện đại có thể được đọc cạnh những bài thơ thu cổ điển, để thấy nó mới ở đâu.
Trong bài nghị luận văn học so sánh, liên văn bản là một công cụ rất mạnh. Thay vì đặt hai tác phẩm cạnh nhau một cách rời rạc, bạn tìm xem chúng đối thoại với nhau ở điểm nào, cùng một đề tài mà mỗi tác giả trả lời ra sao.
Chỉ cần nhớ một điều: chỉ nêu mối liên hệ khi có cơ sở. Nói hai tác phẩm giống nhau mà không chỉ ra chi tiết cụ thể là suy diễn.
Câu hỏi để bạn mang theo: một tác phẩm bạn yêu thích, nó đang trò chuyện với những tác phẩm nào trước nó, và tác phẩm nào sau này đã trò chuyện lại với nó?
Câu hỏi thường gặp
Liên văn bản là gì?
Liên văn bản là mối quan hệ giữa các văn bản, ý tưởng rằng mọi văn bản đều được tạo nên từ sự hấp thu và biến đổi những văn bản có trước, qua trích dẫn, gợi nhắc, mô phỏng hay viết lại.
Ai đưa ra khái niệm liên văn bản?
Julia Kristeva đưa ra thuật ngữ này vào cuối những năm sáu mươi thế kỷ hai mươi, dựa trên tư tưởng về tính đối thoại của Mikhail Bakhtin.
Truyện Kiều dựa trên tác phẩm nào?
Truyện Kiều của Nguyễn Du dựa trên cốt truyện của Kim Vân Kiều truyện, tiểu thuyết Trung Hoa của tác giả có bút danh Thanh Tâm Tài Nhân. Nguyễn Du đã sáng tạo lại thành một kiệt tác thơ lục bát.
Ai dịch Chinh phụ ngâm sang chữ Nôm?
Bản diễn Nôm phổ biến thường được gán cho Đoàn Thị Điểm, nhưng có ý kiến cho rằng người dịch là Phan Huy Ích. Vấn đề này vẫn còn được các nhà nghiên cứu bàn luận.
Liên văn bản có phải là đạo văn không?
Không. Liên văn bản là đối thoại và biến đổi sáng tạo, có ghi nhận hoặc người đọc nhận ra được. Đạo văn là lấy nguyên văn của người khác rồi nhận là của mình.
