Cái cao cả là cảm giác vừa sợ hãi vừa say mê trước những thứ quá lớn, quá mạnh so với con người, như một thác nước khổng lồ, một cơn bão biển, một bầu trời đêm đầy sao. Edmund Burke giải thích nó bằng nỗi sợ được cảm từ một khoảng cách an toàn, còn Immanuel Kant giải thích nó bằng việc tâm trí con người nhận ra sức mạnh của chính lý trí mình.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Có những lúc ta đứng trước thiên nhiên và không thể nói đó là đẹp, vì chữ đẹp quá nhỏ. Ta thấy choáng, thấy mình nhỏ bé, có chút rợn, mà lại không muốn rời mắt. Các nhà mỹ học thế kỷ mười tám đã dành rất nhiều trang để gọi tên cảm giác đó.
Khác cái đẹp ở đâu?
Một bông hoa sen trong hồ là đẹp. Nó nhỏ, hài hoà, dễ chịu, làm ta muốn lại gần. Thác Bản Giốc mùa nước lớn thì khác. Tiếng nước gầm, hơi nước phả vào mặt, khối nước đổ xuống không ngừng. Ta không muốn ôm lấy nó, ta muốn đứng lùi lại mà nhìn.
Cái đẹp làm ta thấy thoải mái. Cái cao cả làm ta thấy choáng ngợp. Cái đẹp thường gắn với sự vừa vặn, cân đối. Cái cao cả gắn với sự vô hạn, quá khổ, vượt ngoài tầm nắm bắt.
Vì vậy, các nhà mỹ học coi cái cao cả là một phạm trù riêng, không phải chỉ là cái đẹp ở mức cao hơn. Nó có cấu trúc cảm xúc khác hẳn: có một chút đau, một chút sợ, xen lẫn với niềm phấn chấn.
Ý niệm về cái cao cả đã có từ thời cổ đại, trong một chuyên luận cổ thường được gán cho một tác giả mang tên Longinus. Nhưng phải tới thế kỷ mười tám, nó mới được bàn kỹ như một phạm trù mỹ học.
Burke: nỗi sợ ở khoảng cách an toàn
Năm một nghìn bảy trăm năm mươi bảy, nhà tư tưởng người Ireland Edmund Burke xuất bản một khảo luận triết học về nguồn gốc ý niệm cái cao cả và cái đẹp. Ông cho rằng cái đẹp gắn với những cảm xúc của tình yêu và sự gần gũi, còn cái cao cả gắn với nỗi sợ và bản năng tự bảo tồn.
Nhưng nếu chỉ là sợ, thì sao ta lại thích? Burke trả lời: khi nỗi sợ được cảm ở một khoảng cách an toàn, khi ta không thật sự bị đe doạ, nó chuyển thành một loại khoái cảm đặc biệt. Đứng trên vách đá nhìn sóng đánh thì phấn chấn, nhưng bị sóng cuốn thì chỉ còn kinh hoàng.
Burke liệt kê những thứ dễ gợi cái cao cả: bóng tối, sự mênh mông, sức mạnh, sự im lặng tuyệt đối, những âm thanh lớn đột ngột. Đọc danh sách đó, bạn sẽ nhận ra ngay vì sao phim kinh dị, truyện ma, những chuyến leo núi lại hấp dẫn đến vậy.
Cách giải thích của Burke thiên về tâm lý và cơ thể: cái cao cả làm căng thẳng thần kinh của ta, và sự căng thẳng ấy, khi an toàn, lại đem lại cảm giác sống động.
Kant: thấy mình nhỏ bé để thấy mình lớn lao
Hơn ba mươi năm sau, năm một nghìn bảy trăm chín mươi, Immanuel Kant bàn về cái cao cả trong cuốn Phê phán năng lực phán đoán. Ông đi một bước rất khác Burke: theo ông, cái cao cả thật ra không nằm ở thiên nhiên, mà nằm trong tâm trí ta.
Kant phân biệt hai kiểu. Kiểu thứ nhất liên quan tới độ lớn: bầu trời sao, đại dương, quá lớn để trí tưởng tượng ôm trọn. Kiểu thứ hai liên quan tới sức mạnh: bão tố, núi lửa, quá mạnh để cơ thể chống lại.
Trong cả hai trường hợp, giác quan và trí tưởng tượng của ta thất bại, ta thấy mình nhỏ bé. Nhưng đồng thời, lý trí của ta có thể nghĩ về cái vô hạn, có thể nhận ra rằng phẩm giá con người không bị sức mạnh tự nhiên khuất phục. Niềm phấn chấn đến từ chính khám phá đó.
Nói gọn: theo Kant, đứng trước thác lớn, ta thấy thân thể mình nhỏ bé, nhưng lại cảm được rằng tâm trí mình có một sức mạnh mà thác nước không có.
Cái cao cả trong cảnh sắc và văn chương Việt
Người Việt có rất nhiều chỗ để trải nghiệm cái cao cả: những dãy núi đá vôi phía Bắc, những hang động lớn ở miền Trung, biển trong những ngày giông, những cánh đồng lúa mênh mông tới chân trời ở miền Tây.
Văn chương Việt cũng có những trang gợi cảm giác này. Khi Nguyễn Tuân tả con sông Đà hung bạo với thác ghềnh, đá như bày thạch trận, người đọc vừa rợn vừa say. Đó là cái cao cả trong ngôn từ, khác với vẻ đẹp trữ tình của những dòng sông êm đềm.
Điều thú vị là cùng một cảnh có thể đẹp hay cao cả tuỳ cách nhìn. Một vịnh biển ngày lặng gió là đẹp. Cũng vịnh đó trong cơn bão là cao cả. Người nghệ sĩ chọn khoảnh khắc nào là chọn kiểu cảm xúc mình muốn trao.
Biết phân biệt hai cảm xúc này giúp bạn khi viết văn tả cảnh: có những cảnh cần chữ dịu dàng, có những cảnh cần chữ gân guốc, mạnh mẽ.
Đi tìm cái cao cả một cách an toàn
Từ ý của Burke, có một lời nhắc thực tế: khoái cảm của cái cao cả chỉ tồn tại khi ta an toàn. Những người đi tìm cảm giác mạnh mà quên điều kiện này, như đứng quá gần mép vực để chụp ảnh, hay ra biển lúc có bão, đã đi quá ranh giới từ cao cả sang nguy hiểm thật.
Ngắm thác từ chỗ có rào chắn, xem bão qua cửa kính, nhìn bầu trời sao ở nơi đã có người hướng dẫn. Cảm xúc vẫn trọn vẹn, mà không phải trả giá.
Ở mức nhẹ nhàng hơn, bạn có thể tìm cái cao cả trong đời thường: nằm ngửa nhìn bầu trời đêm ở quê, nghe một bản nhạc giao hưởng lớn trong không gian rộng. Những khoảnh khắc đó nhắc ta về tỷ lệ của mình trong thế giới.
Câu hỏi để bạn mang theo: lần gần nhất bạn thấy mình nhỏ bé mà lại thấy phấn chấn là khi nào, và nếu phải chọn, bạn đứng về phía cách giải thích của Burke hay của Kant?
Câu hỏi thường gặp
Cái cao cả là gì trong mỹ học?
Đó là cảm giác vừa sợ hãi vừa say mê trước những gì quá lớn hoặc quá mạnh so với con người, như thác lớn, bão tố, bầu trời sao. Nó khác cái đẹp vốn gắn với sự hài hoà, dễ chịu.
Burke giải thích cái cao cả thế nào?
Edmund Burke cho rằng cái cao cả bắt nguồn từ nỗi sợ và bản năng tự bảo tồn, và trở thành khoái cảm khi được cảm nhận từ một khoảng cách an toàn.
Kant nói gì về cái cao cả?
Kant cho rằng cái cao cả nằm trong tâm trí: trước cái quá lớn hay quá mạnh, giác quan thất bại nhưng lý trí nhận ra sức mạnh và phẩm giá của chính mình, tạo nên niềm phấn chấn.
Cái cao cả khác cái đẹp ra sao?
Cái đẹp thường hài hoà, vừa vặn, làm ta muốn lại gần. Cái cao cả thường vô hạn, quá khổ, làm ta choáng ngợp và muốn đứng lùi lại để chiêm ngưỡng.
Có ví dụ về cái cao cả trong văn học Việt không?
Những trang Nguyễn Tuân tả sông Đà hung bạo với thác ghềnh hiểm trở là một ví dụ, gợi cảm giác vừa rợn ngợp vừa say mê thay vì vẻ đẹp êm dịu.
