Hình tượng nghệ thuật là hình ảnh về con người, sự vật hay cảnh vật mà nhà văn, nhà thơ tạo ra bằng ngôn từ, vừa cụ thể để người đọc cảm nhận được bằng giác quan, vừa chứa đựng ý nghĩa khái quát về đời sống. Nó là đơn vị cơ bản mà qua đó văn chương nói điều nó muốn nói, thay vì nói thẳng bằng khái niệm.
Chào bạn, đây là Nhà Lý Luận. Hình tượng là một trong những khái niệm xuất hiện nhiều nhất trong đề văn ở trường, mà cũng hay bị hiểu mơ hồ nhất. Tập này mình muốn làm rõ nó, để khi gặp đề phân tích hình tượng nào đó, bạn biết mình phải làm gì.
Nói bằng hình tượng thay vì nói bằng khái niệm
Một nhà khoa học muốn nói về sức chịu đựng của con người có thể viết: con người có khả năng chịu đựng nghịch cảnh rất lớn. Đó là khái niệm. Còn nhà văn sẽ dựng lên một nhân vật cụ thể, có tên, có gương mặt, sống qua những ngày đói, và để người đọc tự cảm thấy sức chịu đựng đó.
Đó là khác biệt cơ bản giữa tư duy khoa học và tư duy nghệ thuật. Khoa học đi từ cái cụ thể tới khái niệm trừu tượng. Nghệ thuật giữ cái cụ thể, và để ý nghĩa trừu tượng toả ra từ chính nó.
Vì vậy, hình tượng có hai mặt không tách rời. Mặt cụ thể, cảm được: dáng đi, giọng nói, màu sắc, âm thanh. Và mặt khái quát, nghĩ được: điều mà hình ảnh đó nói về con người, về cuộc đời.
Một hình tượng chỉ có mặt cụ thể thì là miêu tả đơn thuần. Một hình tượng chỉ có mặt khái quát thì thành khẩu hiệu. Hình tượng nghệ thuật thành công là khi hai mặt hoà vào nhau.
Hình tượng sự vật: cây tre và con sóng
Hình tượng không chỉ là nhân vật. Trong bài Cây tre Việt Nam của Thép Mới, cây tre là một hình tượng: nó được tả rất cụ thể, mọc ở đâu, dùng làm gì trong đời sống làng quê, và qua đó nói về phẩm chất của con người Việt Nam.
Trong bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh, con sóng là hình tượng trung tâm. Những trạng thái của sóng, dữ dội và dịu êm, ồn ào và lặng lẽ, được đặt song song với tâm trạng của người phụ nữ đang yêu. Sóng vừa là sóng biển, vừa là em.
Khi phân tích những hình tượng như vậy, học sinh hay mắc một lỗi: nhảy ngay tới ý nghĩa khái quát mà bỏ qua chi tiết cụ thể. Viết sóng tượng trưng cho tình yêu rồi dừng. Nhưng giá trị của hình tượng nằm ở chỗ những chi tiết cụ thể nào làm nên ý nghĩa đó.
Một bài phân tích tốt đi qua từng chi tiết của hình tượng, chỉ ra mỗi chi tiết góp gì vào ý nghĩa chung, và vì sao nhà thơ chọn hình ảnh này mà không chọn hình ảnh khác.
Hình tượng con người: cái riêng chứa cái chung
Hình tượng nhân vật là loại quen thuộc nhất. Chí Phèo của Nam Cao là một con người rất riêng, với tiếng chửi mở đầu truyện, với bát cháo hành, với những gì hắn trải qua. Không có ai giống hệt Chí Phèo ngoài đời.
Nhưng chính vì riêng như vậy mà Chí Phèo nói về cái chung: số phận của những người nông dân lương thiện bị xã hội cũ đẩy vào con đường tha hoá, và khát vọng được làm người lương thiện. Người đọc không cần là Chí Phèo để hiểu nỗi đau đó.
Đây là điều kỳ diệu của hình tượng: càng cụ thể, càng riêng, lại càng có sức khái quát. Một nhân vật được viết chung chung, kiểu một người nông dân nghèo khổ, thì không ai nhớ, và cũng không nói được gì sâu.
Khi học về nhân vật, hãy chú ý những chi tiết làm cho nhân vật đó không thể nhầm với ai. Thường chính những chi tiết đó là chìa khoá để hiểu ý nghĩa khái quát.
Hình tượng có nhiều tầng nghĩa
Một đặc điểm quan trọng nữa: hình tượng nghệ thuật thường có nhiều tầng nghĩa, và không thể dịch trọn vẹn sang một câu khái niệm. Nếu nói được hết ý nghĩa của một hình tượng bằng một câu, thì nhà văn đã không cần viết cả tác phẩm.
Điều này giải thích vì sao cùng một tác phẩm, mỗi thế hệ người đọc lại thấy thêm ý nghĩa mới. Hình tượng không đứng yên, nó mở ra theo trải nghiệm của người đọc.
Với học sinh, điều này có nghĩa là không có một cách hiểu duy nhất đúng cho mọi hình tượng. Bài văn của bạn có thể đưa ra một cách hiểu riêng, miễn là có chi tiết trong tác phẩm làm chỗ dựa. Cách hiểu không có chỗ dựa thì là suy diễn, cách hiểu có chỗ dựa thì là phát hiện.
Mình sẽ quay lại ý này ở tập về vai trò của người đọc, khi bàn về câu hỏi ai quyết định nghĩa của một tác phẩm.
Phân tích một hình tượng trong bài văn
Một cách đi gọn cho bài phân tích hình tượng: bắt đầu bằng việc hình tượng xuất hiện thế nào, qua những chi tiết cụ thể nào. Rồi chỉ ra các chi tiết đó được nhà văn chọn lựa và sắp xếp ra sao, bằng những biện pháp nghệ thuật gì.
Tiếp theo, rút ra ý nghĩa khái quát, nhưng luôn bám vào chi tiết vừa phân tích. Cuối cùng, nếu có thể, đặt hình tượng trong bối cảnh tác phẩm và thời đại, để thấy nó mới ở đâu, sâu ở đâu.
Điều cần tránh nhất là kể lại cốt truyện thay cho phân tích. Kể lại là nói nhân vật làm gì. Phân tích là nói vì sao nhà văn để nhân vật làm vậy, và điều đó có nghĩa gì.
Câu hỏi để bạn thử: hình tượng nào trong một bài thơ bạn đã học mà tới giờ vẫn còn nhớ rõ, và chi tiết cụ thể nào làm nó ở lại trong bạn?
Câu hỏi thường gặp
Hình tượng nghệ thuật là gì?
Hình tượng nghệ thuật là hình ảnh về con người, sự vật, cảnh vật được nhà văn tạo ra bằng ngôn từ, vừa cụ thể cảm được vừa chứa ý nghĩa khái quát về đời sống.
Hình tượng và hình ảnh khác nhau thế nào?
Hình ảnh là những chi tiết cụ thể trong văn bản. Hình tượng là một chỉnh thể được xây từ nhiều hình ảnh và mang ý nghĩa khái quát, thường xuyên suốt tác phẩm.
Hình tượng chỉ là nhân vật phải không?
Không. Hình tượng có thể là con người, sự vật, thiên nhiên hay một sự kiện, như cây tre trong bài của Thép Mới hay con sóng trong thơ Xuân Quỳnh.
Một hình tượng có thể có nhiều cách hiểu không?
Có. Hình tượng thường đa nghĩa và mở ra theo trải nghiệm người đọc. Cách hiểu nào có chi tiết trong tác phẩm làm chỗ dựa đều có thể chấp nhận.
Lỗi hay gặp khi phân tích hình tượng là gì?
Kể lại cốt truyện thay cho phân tích, và nhảy ngay tới ý nghĩa khái quát mà bỏ qua chi tiết cụ thể làm nên ý nghĩa đó.
